قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١١٦ - بين كل حركتين مختلفتين لا بد من سكون

بين كلّ حركتين مختلفتين لا بدّ من سكون

اين قاعده را ملا حسن فيض كاشانى، كه از شاگردان برجسته صدر المتألّهين است، در كتاب اصول المعارف به اين صورت مطرح كرده و آن را به اثبات رسانده است. ولى قاضى عضد الدّين ايجى، كه از متكلمين بزرگ اسلامى است، در كتاب مواقف در مورد اين قاعده به جاى كلمۀ «مختلفتين» كلمۀ «مستقيمتين» آورده و آن را به اين صورت مطرح نموده است كه: «انّ بين كلّ حركتين مستقيمتين كصاعدة و هابطة سكونا» .

اگرچه دو قيد آخر، يعنى «صاعدة و هابطة» ، مستلزم اختلاف در حركت مى‌شوند، زيرا حركت صعودى و حركت نزولى دو حركت مختلف از يكديگرند. بنابراين، عبارت كتاب مواقف در مورد اين قاعده با عبارت كتاب اصول المعارف فيض كاشانى از حيث معنى با يكديگر مغايرت ندارند و چون مقصود در هردو كتاب آن است كه اختلاف دو حركت موجب سكون فيما بين مى‌شود؛ عبارت فيض كاشانى براى بيان مقصود، در عين ايجاز، رساتر است.

قاضى عضد الدّين ايجى مفاد اين قاعده را به معلم اول، ارسطو، و پيروانش نسبت داده و از ميان متكلمين معتزلى فقط جبايى را طرفدار آن مى‌داند. ولى ساير معتزله از متكلمين و افلاطون از حكما را مخالف اين قاعده معرفى نموده است.

به‌طور خلاصه، استدلال طرفداران قاعده اين است كه هرگونه حركت مستقيم ناچار بايد به سكون منتهى گردد. زيرا به علت متناهى بودن ابعاد، كه خود اين مسئله با براهين بسيار ثابت شده، حركت مستقيم نمى‌تواند تا بى‌نهايت ادامه يابد و چون ادامۀ آن تا بى‌نهايت ممتنع است يا در جايى قطع مى‌شود و يا به سمت مخالف منعطف شده، تغيير جهت مى‌دهد و در هر دو صورت سكونى به وقوع مى‌پيوندد ١.

[١] مواقف (همراه شرح جرجانى) . ج ٢. ص ٣٣٢.