قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٤٧ - الشىء لا يصدر عنه و لا يثمر ما يضادّه

الشىء لا يصدر عنه و لا يثمر ما يضاده

اين قاعده در دو كتاب معروف صدر الّدين قونوى كه عبارتند از نصوص و مفتاح الانس مورد بحث قرار گرفته است. عبارت قاعده در اين دو كتاب تفاوت اندكى را نشان مى‌دهد كه به هيچ‌وجه تفاوت در معنى آن نيست.

آنچه در اينجا ذكر شد، مطابق است با آنچه در كتاب نصوص آمده است؛ در حالى كه آنچه در كتاب مفتاح الانس آمده، جملۀ «لا يصدر عنه» را ندارد و فقط به ذكر اين عبارت اكتفا شده است «الشّىء لا يثمر ما يضادّه و ما يناقضه» .

صدر الّدين قونوى اين قاعده را يك قاعدۀ عام مى‌داند. يعنى هرچيزى كه بتواند مصدر يك شىء و يا اشيايى قرار گيرد، از دايرۀ شمول آن بيرون نخواهد بود. به موجب اين قاعده، مبدأ صدور هرشىء هرگز منشأ صدور ضد خود نيست، بلكه آنچه صادر مى‌شود، همواره با مصدر خويش مناسبت دارد و آفريده را هرگز با آفريدگار تباين و تنافى نيست؛ چنان‌كه در قرآن شريف آمده «قل كلّ يعمل على شاكلته» يعنى كردار هركس نمودارى است از وى. به‌طورى كه مى‌توان آشكارا هركسى را در كردارش يا گفتارش، كه بخشى از كردار وى است، جستجو نمود. «قول و فعل آمد گواهان ضمير» ١كلام موسى (ع) را از كليم اللّه بودنش نشانى است و سخن فرعون را كه گفته است «أَنَا رَبُّكُمُ اَلْأَعْلىٰ» از عداوتش با حق تبارك و تعالى حكايتى. از فرومايه همواره فرومايگى درخور است و از شخص بزرگ هميشه بزرگوارى سزاوار است.

با فرومايه روزگار مبر هرگز از شاخ بيد برنخورى ٢

هيچ دانايى تاكنون از حنظل، انتظار حلوا نداشته و هيچ‌كس از حلوا جز شيرينى نچشيده است.

[١] جلال الدين رومى، مثنوى.

[٢] سعدى، كليات.