قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٨٦ - لا يؤثر مؤثر حتى يتأثر

لا يؤثّر مؤثّر حتّى يتأثّر

اين قاعده را به اين صورت صدر الدّين قونوى در آثار خويش مورد بررسى قرار داده است. در آثار متفكرين پيش از وى به‌هيچ‌وجه نشانى از اين قاعده به چشم نمى‌خورد؛ بلكه آنچه در آثار بيش‌تر حكما در اين باب ديده مى‌شود، خلاف اين قاعده را ثابت مى‌نمايد؛ زيرا به مقتضاى قاعده «واجب الوجود بالذّات واجب الوجود من جميع الجهات» غالب فلاسفه حق تعالى را مؤثّر تام مى‌دانند و هرگونه تأثّر و انفعال را در مورد ذات مقدس او محال به حساب مى‌آورند. جمهور متكلمين نيز تأثّر و انفعال را در باب واجب الوجود بالذّات به‌هيچ‌وجه جايز نمى‌دانند؛ به‌طورى كه اشاعره در مورد افعال بارى تعالى هرگونه غايت و غرض زائد بر ذات را كه ممكن است موجب انفعال در ذات گردد، از وى سلب كرده‌اند و اين سخن از آنان معروف است كه گفته‌اند: «أفعال اللّه لا يعلل بالاغراض» .

حكما در مورد امتناع انفعال و تأثّر حق تعالى از غير خود چندين برهان اقامه كرده‌اند:

برهان اول اين است كه انفعال از غير يك نوع عجز به‌حساب مى‌آيد و در ساحت مقدس واجب الوجود كه داراى قدرت كامله مى‌باشد، هيچ‌گونه عجز و ناتوانى راه ندارد.

برهان دوم اين است كه اگر ذات واجب الوجود تأثّر و انفعال پذيرد، لازم مى‌آيد ذات پاكش محل حوادث واقع شود، در حالى كه ذات واجب الوجود از هرگونه حوادث منزه و برتر است.

برهان سوم اين است كه اگر ذات واجب الوجود از سوى غير خود تأثّر پذيرد، لازم مى‌آيد كامل بالذّات مستكمل به غير خود بوده باشد و اين امر از نظر عقل محال است.

با توجه به آنچه ذكر شد، به‌روشنى معلوم مى‌شود قاطبۀ حكما و متكلمين، واجب الوجود بالذات را مؤثر تام مى‌دانند و هيچ‌گونه تأثّر و انفعال را در مورد او جايز