قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٠٢ - ذوات الاسباب لا تعرف الا باسبابها

ذوات الأسباب لا تعرف إلاّ بأسبابها

صدر المتألّهين اين قاعده را مطرح كرده و به‌طور مبسوط آن را مورد بحث قرار داده است و با اقامه برهان و استدلال اثبات مى‌كند كه تحقق علم به مسبّب بدون علم به سبب امكان‌پذير نيست و طريق منحصر براى علم به معلول همانا علم به علت است.

وى علم به شىء را هنگامى كه از طريق علم به اسباب و علل آن شىء نباشد، در معرض زوال و تغيير مى‌داند و علم ثابت خلل‌ناپذير را علمى مى‌داند كه از طريق علم به اسباب و علل شىء حاصل شده باشد كه در اين صورت اگرچه معلوم، دست خوش تحول و تغيير گردد، به ساحت منزه علم هيچ‌گونه رخنه‌اى وارد نمى‌شود.

صدر المتألّهين اين قاعده را، با اين كيفيت، از جملۀ غوامض علوم الهى مى‌داند و ادراك آن را جز براى كاملين در معارف الهى ميّسر نمى‌داند ١.

مرحوم استاد علاّمه طباطبايى در تعليقه‌اى كه بر كتاب اسفار نوشته است، مى‌نويسد:

از اين قاعده در كتاب برهان منطق بحث شده است. اهل منطق مى‌گويند: يقين به مسبّب جز از طريق يقين به سبب حاصل نمى‌شود.

برهانى كه براى اثبات اين مطلب اقامه كرده‌اند، به اين صورت است: هرگاه علم به وجود مسبّب تحقق يابد بايد علم به وجود سبب پيش از آن تحقق يافته باشد؛ زيرا در غير اين صورت، يعنى اگر علم به سبب تحقق نيافته باشد، عدم آن جايز خواهد بود و اين مطلب يعنى جواز عدم سبب با جواز عدم مسبّب مساوق و هم‌آهنگ است؛ در حالى كه وجود مسبّب مفروض است و اين خلف خواهد بود.

نتيجه‌اى كه از اين برهان به‌دست مى‌آيد، اين است كه «برهان إنّى» مفيد يقين نيست و به آن نمى‌توان اعتماد كرد، زيرا علم به معلول تحقق نمى‌يابد؛ مگر اينكه علم به علت

[١] الاسفار الاربعة. ج ٣، ص ٣٩٦، حاشيۀ ط ره.