قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٠٠ - امام فخر رازى و ابطال دور

الدّور هو أن يحتاج الأوّل إلى الثّانى و الثّانى إلى الأوّل إمّا بواسطة أو بغير واسطة، و هو باطل. . . ١.

سپس در مقام ابطال دور دلائلى اقامه مى‌كند كه مفادش جز «تقدّم شىء بر نفس» و «تأخّر شىء عن نفسه» محذور ديگرى را نمى‌رساند.

دبيران كاتبى و شارح متن وى، علاّمه حلى، ابطال دور را مورد بحث و گفت‌وگو قرار داده‌اند و دليل بطلان آن را محذور توقّف شىء بر نفس دانسته‌اند. عبارت دبيران كاتبى چنين است:

أمّا الدّور: فلأنّه لو توقّف وجود الشّىء على ما يتوقّف على وجوده، لزم توقّفه على نفسه، لأنّ المتوقّف على المتوقّف على الشّىء، متوقّف على ذلك الشّىء ٢.

قاضى عضد الّدين ايجى، مانند امام فخر رازى، دور را تعريف كرده و آن را ممتنع مى‌داند و در مقام بيان استحالۀ دور به امام فخر رازى نسبت مى‌دهد كه وى استحالۀ دور را ضرورى و بديهى مى‌داند. به‌طورى كه براى اثبات استحالۀ آن نيازى به استدلال نمى‌بيند، سپس طريق دوم را براى اثبات ابطال دور، استدلال دانسته و محذور تقدّم شىء بر نفس را ذكر مى‌كند. عبارت وى در اين باب چنين است:

الدّور ممتنع و هو أن يكون شيئان كلّ منهما علّة للآخر بواسطة أو دونها؛ و إمتناع الدّور إمّا بالضّرورة كما ذهب إليه الإمام الرّازى، و إمّا بالإستدلال لأنّ العلّة متقدّمة على المعلول، فلو كان الشّىء علّة لعلّته لزم تقدّمه على علّته المتقدّمة عليه، فيلزم تقدّمه على نفسه بمرتبتين ٣.

با توجه به آنچه از امام فخر رازى در اين باب نقل شد و دلائلى كه وى جهت اثبات بطلان دور اقامه مى‌كند، معلوم نيست كه چرا قاضى عضد الدّين ايجى قول به بداهت ابطال دور را به امام فخر رازى نسبت مى‌دهد؟ اگر مستند قاضى در اين نسبت كه به امام فخر رازى مى‌دهد، كتاب معروف و مهم وى، يعنى مباحث المشرقيه است، اين نسبت ناروا است و اگر به برخى از آثار غير معروف وى دست يافته و اين سخن را از آنجا نقل مى‌كند، با توجه به اينكه در مهم‌ترين كتابش قائل به استدلال است، نمى‌توان وى را به‌طور اطلاق قائل به بداهت ابطال دور دانست.

[١] المباحث المشرقيه. ج ١، ص ٤٦٩.

[٢] ايضاح المقاصد من حكمة عين القواعد. ص ٩٧.

[٣] شرح مواقف (همراه شرح جرجانى) . ص ٥٣٠.