قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٧٩ - كل ما يمتنع تأخره عن وجود موصوفه فهو اعتبارى
كلّ ما يمتنع تأخّره عن وجود موصوفه فهو إعتبارى
شيخ شهاب الدّين سهروردى براى اثبات اعتبارى بودن طبايع عامّه مانند وجوب، امكان، امتناع و غيره دو قاعدۀ مهم تأسيس نموده است. آن دو قاعده عبارتند از:
١. كلّ نوع يتكرّر فهو اعتبارى.
٢. كلّ ما يمتنع تأخّره عن وجود موصوفه فهو إعتبارى.
قاعدۀ نخست در باب حرف (ن) اين كتاب به تفصيل مورد بحث و گفتوگو قرار گرفت. بهمقتضاى اين قاعده، طبايع عامّه هرگاه در خارج تحقق خارجى داشته باشند، بهطور تسلسل تكرار خواهند شد و هرچيزى كه وجودش در خارج تا بىنهايت تكرارپذير باشد، جز يك اعتبار عقلى چيز ديگرى نيست. اما در مورد قاعدۀ دوم گفته مىشود يكى از ويژگىهاى صفات ثبوتيه نسبت به اشياء اين است كه پيوسته در خارج متأخّر از موصوف خود مىباشند. زيرا صفت در خارج عبارت است از ثبوت شىء براى شىء ديگر. و ثبوت شىء براى شىء ديگر پيوسته مؤخّر از آن شىء خواهد بود. بنابراين اگر تأخّر صفت از وجود موصوف امكانپذير نباشد، هرگز آن صفت در خارج موجود نخواهد بود؛ بلكه يك امر اعتبارى خواهد بود كه همواره در ذهن جايگزين مىگردد. در اين هنگام گفته مىشود طبايع عامه مانند وجوب، امكان، امتناع، صفاتى هستند كه هرگز از موصوف خود جدا نمىگردند؛ زيرا جدايى و انفكاك وجوب يا امكان يا امتناع از موصوف خود مستلزم انقلاب در ذاتيات شىء است. بهاينترتيب تأخّر اينگونه صفات از وجود موصوف خود امكانپذير نيست و هرگاه تأخّر صفت از وجود موصوف خود امكانپذير نباشد، هرگز آن صفت در خارج موجود نخواهد بود.
نتيجهاى كه از اين مقدمات بهدست مىآيد اين است كه طبايع عامّه در خارج موجود نمىباشند؛ بلكه امورى اعتبارى هستند كه همواره در ذهن جايگزين مىباشند. با توجه به آنچه گذشت، نقش عمدۀ قاعدۀ «كلّ ما يمتنع تأخّره عن وجود موصوفه فهو إعتبارى»