. . . و كذلك الصّفات الإعتبارية الّتى يجوز إتّصافه (تعالى) بها، كالموجوديّة و المعلوميّة و الشّيئية و العلّية و السببيّة و المبدئيّة و الأوّليّة، ليست ممّا يوجب تكثّرا و إختلافا لا فى العين و لا فى الذّهن؛ فإنّ الإعتباريات التى تستلزم إختلافا بالحيثيّات و الجهات هى مثل الإمكان و الوجوب و القدم و الحدوث و التّقدّم و التّأخّر و لهذا حكموا بأنّ «كلّ ممكن زوج تركيبى» لإشتماله على الإمكان و الوجود و حكموا بأنّ إمكانه لأجل ماهيّته و وجوده لأجل إيجاب علّته. . . ١.

حاج ملاّ هادى سبزوارى نيز در بسيارى موارد به قاعدۀ «كلّ ممكن زوج تركيبى» استناد نموده است. يكى از آن موارد اين است كه احتياج موجودات به علت را از طريق تركيب اثبات مى‌نمايد؛ چنان‌كه مى‌گويد:

و به وجه ديگر از راه تركيب و تأليف و تعلق حاجت اثبات كنيم كه هرمركب محتاج و هرمتعلّق به چيزى نيز محتاج است. و محتاج نشايد كه واجب الوجود باشد؛ پس حاجت دارد به مؤلفى بسيط و معلقى محيط كه واجب الوجود است.

پس گوييم هرجسمى مركب است از اصل جسميت و خصوصيتى كه صورت نوعيه و صورت شخصيه باشد و صورت‌هاى نوعيه تعلّق حلولى دارند به جسم و صورت‌هاى شخصيه و اعراض تعلّق حلولى نيز دارند به موضوعات؛ و نفوس، تعلّق تدبيرى و استكمالى دارند به ابدان؛ به‌علاوۀ تركيب‌هايى كه دارند از ماهيت و وجود و از جنس و فصل و از ماده و صورت. پس عالم جسم و جسمانى سراسر نيازمند به حضرت بى‌نياز است ٢.

چنان‌كه مشاهده نموديم، وى يكى از اقسام تركيب را تركيب شىء از ماهيت و وجود به‌شمار آورده است كه معنى قاعدۀ «كلّ ممكن زوج تركيبى» نيز جز اين‌گونه تركيب چيز ديگرى نيست.

اين قاعده يكى از نتايج اصالت وجود است

قاعدۀ «كل ممكن زوج تركيبى» را بايد يكى از فروع و نتايج مسئلۀ اصالت وجود و اعتباريت ماهيت به حساب آورد. زيرا با توجه به اصل اصيل اصالت وجود است كه به روشنى معلوم مى‌شود هرشىء ممكن مركب از دو جهت است. يكى «جهت وجودى» صادر از مبدأ وجود، و ديگرى «جهت ماهوى» كه لازمۀ وجود خاص است.

فيلسوفانى كه در باب اين قاعده سخن گفته‌اند، قائل به اصالت وجود و اعتباريت

[١] همان. ج ٧، ص ٢٣٢.

[٢] اسرار الحكم، ص ٩.