قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٥١ - الواحد لا يصدر عنه الا الواحد

الواحد لا يصدر عنه إلاّ الواحد

از يكى، جز يكى پديدار نگردد؛ پس بسيار، از يكى آفريده نباشد. مبدأ واحد را در واحد و منشأ كثير را در كثير بايد جستجو نمود.

اين قاعده را بايد يكى از مهم‌ترين قواعد فلسفى به حساب آورد؛ زيرا در پيدايش بسيارى از اصول و مسائل فلسفى نقش بزرگى را دارا مى‌باشد؛ به‌طورى كه اگر كسانى ادعا نمايند بيش‌تر مسائل فلسفى به‌طور مستقيم يا غير مستقيم بر آن مترتب است، سخنى به گزاف نگفته باشند؛ چنان‌كه ميرداماد در مقام تعبير از اين قاعده مى‌گويد:

من أمّهات الأصول العقليّة أنّ الواحد بما هو واحد لا يصدر عنه من تلك الحيثيّة إلاّ واحدا. فلعلّ هذا الأصل بما تلوناه عليك من فطريّات العقل الصّريح ١.

برخى حكما اين قاعده را نسبت به ساير اصول و قواعد فلسفى اصل بنيادى دانسته و آن را تحت عنوان «الاصل الاصيل» در آثار خويش مورد بحث قرار داده‌اند؛ چنان‌كه ملاّ رجب على تبريزى، كه از حكماى عصر صفويه است، مى‌گويد:

و هو الّذى سميناه «بالاصل الاصيل» فى بيان إنّ الواحد المحض لا يمكن أن يصدر عنه إلاّ الواحد. . . ٢.

بيش‌تر حكماى اسلامى اين قاعده را در آثار خويش آورده و مفاد آن را پذيرفته‌اند.

معلم ثانى، ابو نصر فارابى، مبتكر اين قاعده را ارسطو مى‌داند و در اين باب به سخن فيلسوف معروف، زنون كه وى را از شاگردان ارسطو مى‌داند، استناد مى‌نمايد. زنون اين قاعده را از استاد بزرگ خويش ارسطو شنيده و فارابى سخن وى را به اين صورت در رسالۀ خويش آورده است:

و سمعت معلّمى أرسطاطاليس أنّه قال اذا صدر عن واحد حقيقى إثنان لا يخلو إمّا أن يكونا مختلفين فى الحقايق، أو متفّقين فى جميع الأشياء. فإن كانا متّفقين

[١] قبسات. ص ٢٣٢.

[٢] منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران. ج ١، ص ٢٤٤.