قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٦٠ - الشىء إذا جاوز حدّه إنعكس ضده

الشّىء إذا جاوز حدّه إنعكس ضدّه

هرچيزى كه از اندازه‌اش فزون گردد، به ضدّ خويش منعكس مى‌گردد. تا جايى كه بررسى به‌عمل آمد، در هيچ‌يك از كتب فلسفى، اين قاعده مورد بحث قرار نگرفته است؛ ولى در برخى موارد به عنوان يك سند مورد توجه قرار گرفته و به آن استناد شده است. از آن جمله است مسئلۀ عجايب فطرت و آثار عنايت حق تعالى در خلقت موجودات، كه صدر المتألّهين آن را مورد بحث قرار داده و افكار بلند پايۀ انسان را از درك حقايق آن قاصر دانسته، و انديشه‌هاى والاى بشرى را در اين باب بسى كوتاه‌تر از آنچه مى‌نمايند، نشان داده است.

حاج ملاّ هادى سبزوارى در مقام توضيح اين مطلب، عجايب خلقت را بسيار دانسته، ولى علت عدم توجه عامه را به آن عجايب، دو چيز معرفى كرده است: يكى آنكه ادراك اين عجايب چون به تدريج براى بشر در طول زندگى حاصل مى‌شود، حالت شگفت‌انگيزى را از دست مى‌دهد و به صورت يك شىء روزمره و معمولى جلوه‌گر مى‌شود. دوم اينكه طبق قاعدۀ «الشّىء إذا جاوز حدّه إنعكس ضدّه» چون آيات بينات و عجايب خلقت از اندازه فزون است، به ضدّ خود منعكس شده و حالت شگفت‌انگيزى آنها جاى خود را به يك حالت معمولى و متعارف سپرده است، چنان‌كه مى‌گويد:

إن سئلت عن الحقّ، فكلّ صنايعه دقيقة و كلّ فطرة عجيبة إلاّ أنّه لمّا كان إدراكنا إيّاها بالتّدريج لا نقضى منه العجب. و أيضا إذا جاوز الشّىء حدّه إنعكس ضدّه؛ فلمّا جاوزت الآيات و البيّنات و الأعاجيب عن الحدّ و العد لم يتفطّنوا. . . ١.

اين بود آنچه حاج ملا هادى سبزوارى در باب استناد به اين قاعده تقرير كرده است.

بيت معروف وى را نيز در باب توصيف حق تبارك و تعالى به شدت ظهور مى‌توان بر اين

[١] الاسفار الاربعة. ج ٧. ص ١١٨، حاشيۀ س ره.