قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٧١ - الاختيار بالداعى يكون اضطرارا

الإختيار بالدّاعى يكون إضطرارا

حكيم هيدجى در آخر تعليقه‌اى كه بر كتاب شرح منظومه سبزوارى نوشته يك سلسله قواعد فلسفى را گردآورده است و در آنجا اين مطلب را به عنوان يك قاعده ذكر كرده است و در مقام استدلال مى‌گويد: هر فاعل مختارى كه واجب الوجود نباشد، در اختيار خويش مجبور است؛ زيرا صفت اختيار در هرفاعل مختار كه واجب الوجود نباشد، حادث است، يعنى مسبوق است به عدم كه روزگارى نبوده و سپس موجود شده است؛ و هر موجود حادث ناچار داراى علتى است؛ و عقل را در اعتراف به اين مطلب گريزى نيست ١.

نتيجۀ مقدمات فوق اين است كه صفت اختيار، در شخص فاعل مختار، به علتى متّكى است كه آن علت، اختيار را ايجاب مى‌كند و در اين هنگام شخص فاعل مختار، در حكم مضطر خواهد بود و به همين مناسبت است كه برخى حكما گفته‌اند:

الانسان مضطرّ فى صورة المختار و الحقّ مختار فى صورة المضطر.

و اين از آن جهت است كه اختيار در حق تبارك و تعالى مانند ساير صفات كماليه‌اش واجب و عين ذات است؛ زيرا واجب الوجود بالذّات، واجب الوجود من جميع الجهات است؛ و چون صفت اختيار و اراده در حق تعالى عين ذات و واجب به وجوب ذاتى اوست، هرگز معلول چيزى نخواهد بود و از اينجا مسئلۀ مهم ديگرى ميان حكما و متكلمين مطرح شده است و آن مسئله عبارت است از اينكه آيا افعال حق تعالى معلّل به اغراض است يا نه؟

كليه اقوال و آراء در مسئله را در سه رأى مهم مى‌توان خلاصه كرد كه به ترتيب عبارتند از:

[١] تعليقه بر شرح منظومه سبزوارى. ص ٢٠٣ و ٤٣٠.