معدوم مى‌باشند، اين اشكال پيش مى‌آيد كه چگونه ممكن است شىء معدوم علت يا جزء علت براى شىء موجود واقع شود؟ سپس اين اشكال را تحت عنوان «قلت» به اين صورت پاسخ مى‌گويد: جهات و اعتبارات سه‌گانه در صادر اول فقط از شرايط محسوب مى‌شوند و نه چيز ديگر، چنان‌كه خورشيد در روشن ساختن زمين به‌وسيلۀ پرتو خويش، مشروط است به اين‌كه داراى وضع و محاذات مخصوص بوده باشد؛ به‌طورى كه اگر وضع و محاذات مخصوص نباشد، زمين هم‌چنان در تاريكى فرو خواهد ماند و روشنايى از صحنۀ گستردۀ آن رخت برخواهد بست.

عبارت شارح مصباح الانس در اين باب بدين‌گونه است:

فإن قلت: إن كانت الاعتبارات الثلاثة الأوّل وجوديّة تعدّد الصّادر الأوّل، و إن كانت عدميّة كيف صارت علّة للموجود أو جزء علّة؟ قلت هى شرط العلّة كما مرّ فى نحو محاذاة الشمس لاحداثها الضّوء فى الأرض و مدار إعتبار مثلها فى العقل الأوّل دون الحق، كون الحق واحدا من كلّ وجه. . . و ليس العقل واحدا من كلّ وجه. فثبت أنّ كلّما تكثّر المعلول تكثر العلّة، و كلّما إتّحد العلّة إتّحد المعلول بعكس النّقيض ١.

شارح پس از پايان اشكال و پاسخ در باب قاعده كه به صورت «إن قلت و قلت» انجام گرفته است، اضافه مى‌كند كه مفاد اين قاعده نزد ما مسلم است و جاى هيچ‌گونه انكار نيست. ولى آنچه حكما در باب صادر اول گفته‌اند و آن را به عقل اول تعبير كرده‌اند، صحيح نيست و به شدت مورد انكار شيخ اكبر محى الدّين عربى قرار گرفته است. زيرا شيخ در رساله‌اى كه به اين منظور نوشته مى‌گويد: چرا موجود يگانه‌اى كه نخستين صادر از حق است، يك وجود عام نباشد كه آن را تجلّى سارى، امداد الهى، وجود منبسط، رقّ منشور، صبح ازل و نظاير آن نيز مى‌خوانند.

عبارت وى در اين باب چنين است:

ثمّ اعلم أنّ الأصل مسلّم عندنا لكن فى تعريفهم أنّ الواحد الصّادر الأوّل عن الحق تعالى هو العقل الأوّل، منع ذكره الشّيخ فى الرّسالة المفصحة و هو لم لا يجوز أن يكون ذلك الواحد الصّادر الأوّل عن ذات الحق هو الوجود العام كما هو عند المحقّقين و هو الفيض الذّاتى المعبّر عنه بالتّجلّى السّارى فى حقايق الممكنات و الإمداد الإلهى المقتضى قوام العالم و هو الوجود المنبسط و الرّق

[١] مصباح الانس، ص ٣٠.