قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٩٦ - صدر المتألهين

كلّ ما كان علّته أكمل فهو أكمل

هرموجودى كه داراى علت كامل‌تر باشد، كامل‌تر است. اين قاعده را شيخ شهاب الدّين سهروردى مطرح كرده و براى اثبات برخى مسائل به آن استناد نموده است؛ چنان‌كه مى‌گويد:

فما وراء نور الأنوار، أى من الأنوار المجردّة كماله و نقصه يكون بسبب رتبة فاعله لاستحالة أن يكون بسبب قابله، إذ لا قابل له، كما قلنا و هو علّة كماله. و كلّ ما كان علّته أكمل، فهو أكمل ١.

آنچه از اين عبارت مستفاد مى‌شود، اين است كه در عالم عقول و جهان مجردات نقص و كمال هرموجود معلول، به مقام و مرتبۀ علت آن وابسته است. به‌طورى كه اگر دو موجود را از حيث مرتبه و مقام با يكديگر مقايسه نماييم، موجودى كامل‌تر است كه داراى علت كامل‌تر باشد؛ زيرا نقص و كمال در هرموجود يا از ناحيۀ فاعل است يا از سوى قابل. نقص و كمال را در جهان مجردات نمى‌توان از سوى قابل دانست؛ زيرا در موجودات مجرد به‌هيچ‌وجه قابل وجود ندارد؛ بنابراين، جنبۀ نقص يا كمال هرموجود مجرد را بايد مستقيما به فاعل آن منسوب نمود. در اين هنگام هراندازه علت كامل‌تر باشد، معلول نيز كامل‌تر خواهد بود. به‌اين‌ترتيب، كامل‌ترين موجود را بعد از واجب الوجود بالذّات، صادر اول دانسته‌اند، و از آن به عقل نخستين، تعبير نموده‌اند. و اين خود يكى از مسائلى است كه سهروردى با اتكاء به اين قاعده به اثبات مى‌رساند.

صدر المتألّهين

صدر المتألّهين شيرازى با اتكاء به اين قاعده، اختلاف وجودات را برحسب شدت و ضعف ناشى از فاعل دانسته و اختلاف ماهيات را به خود ماهيات منسوب نموده است؛

[١] شرح حكمة الاشراق (همراه شرح قطب الدين شيرازى) . ص ٣١٩.