قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١٢٨ - تحصيل الحاصل محال

از آنچه گذشت، معلوم مى‌شود براى حل اين مشكل در باب تصورات با توجه به دو قاعدۀ مورد بحث راه‌حلى جز دو راه حل افلاطون و فخر رازى تاكنون ارائه نشده است.

افلاطون مى‌گويد:

در باب تصورات يادگيرى وجود ندارد و آنچه موجود است يادآورى گذشته است ١.

فخر رازى مى‌گويد:

كليۀ تصورات بديهى هستند و به‌اين‌ترتيب نيازى به يادگيرى نيست ٢.

از جمله مواردى كه به قاعدۀ «محال بودن تحصيل حاصل» استدلال شده است، اشكالى است كه در مسئلۀ حصول علم بعد از نظر، به مذهب معتزله وارد نموده‌اند.

معتزله را در اين باب عقيده بر آن است كه حصول علم براى بشر پس از نظر در مقدمات قياس به طريق توليد است و در مقابل اين عقيده حكما مى‌گويند حصول علم پس از نظر در مقدمات بر سبيل اعداد است. اقوال ديگرى نيز در اين باب گفته شده كه مجال ذكر آنها نيست.

اشكالى كه بر عقيدۀ معتزله وارد نموده‌اند، اين است كه اگر حصول علم پس از نظر كردن در مقدمات قياس به طريق توليد انجام شود، در مورد تذكر و يادآورى تحصيل حاصل مى‌شود و اين امر محال است ٣.

معتزله اين اشكال را به‌اين‌ترتيب پاسخ داده‌اند كه اگر در مورد تذكر و يادآورى به علت لزوم «تحصيل حاصل» حصول علم به طريق توليد محال است، دليلى وجود ندارد كه در مورد تحصيل علم ابتدائى از طريق نظر در مقدمات حصول علم پس از نظر در مقدمات به طريق توليد محال باشد.

[١] رسالۀ منون (تقوى) ، ترجمه دكتر كاويانى و دكتر لطفى، ص ٣٧.

[٢] الاربعين فى اصول الدين. ص ٤٧٨.

[٣] مواقف (همراه شرح جرجانى) ج ١، ص ١٥٣.