قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٠٧ - علم به وجود بارى تعارى از مصاديق قاعده نيست

٣. همان. ج ١، ص ٢٦، حاشيۀ س ره.

٤. همان. ج ٦، ص ٣٦٣، حاشيۀ س ره

٥. همان‌جا، ص ١٧٨، حاشيۀ س ره

٦. اسرار الحكم. ص ٦٦

برخى گفته‌اند اين قاعده در مورد بديهيات صادق نيست و كليۀ قضاياى بديهى را از مجراى قاعده خارج دانسته‌اند. در مقابل اين گروه، حاج ملاّ هادى سبزوارى قاعده را به قضاياى نظرى اختصاص نداده و آن را شامل جميع قضاياى بديهى و نظرى دانسته است. استدلال وى اين است كه علم بديهى نيز در علم به علت منطوى است، اگرچه عالم به علم بديهى از آن آگاه نباشد. زيرا ظهور معلول هرچند در ذهن بوده باشد، خالى از يك نوع ظهور علت نمى‌باشد؛ چنان‌كه مى‌گويد:

أقول هذه القاعده غير مخصوصة بالعلم النّظرى، بل العلم البديهى أيضا منطو فى العلم بالعلّة و إن لم يستشعر العالم فإنّ ظهور المعلول-أىّ شىء كان-ليس خلوا عن ظهور العلّة الحقيقيّة. . . ١.

قاعدۀ «ذوات الأسباب لا تعرف إلاّ بأسبابها» به اين كيفيت كه در آثار صدر المتألّهين مورد بحث و گفت‌وگو قرار گرفته، در ساير كتب فلسفى و كلامى نيز مانند ايضاح المقاصد علاّمه حلى و آثار امام فخر رازى مورد بحث قرار گرفته است.

نكتۀ قابل توجه اين است كه اين قاعده را به همان‌گونه كه امام فخر رازى بيان كرده، صدر المتألّهين نيز آورده است، به‌طورى كه اگر كسى كتاب مباحث المشرقيۀ امام فخر رازى را در اين باب مطالعه كند و بعد از آن به آثار صدر المتألّهين مراجعه نمايد، هيچ‌گونه ترديدى نخواهد داشت كه ملاّصدرا در اين مبحث از امام فخر رازى پيروى كرده برخى عبارات در آثار ملاصدرا درست همان چيزى است كه در كتاب مباحث المشرقيۀ امام رازى آمده است. براى روشن شدن حدود اقتباس صدر المتألّهين از امام فخر رازى در اين باب، بخشى از عبارات كتاب مباحث المشرقيۀ امام رازى و برخى از عبارات كتاب اسفار صدر المتألّهين را در اينجا مى‌آوريم:

الفصل الثّالث و العشرون فى أنّ العلم بذوات الأسباب إنّما يحصل من العلم بأسبابها.

[١] اسفار. ج ٦، ص ١٧٨ حاشيه س ره.