ظاهرى بشر را منشأ پيدايش علم حصولى مى‌داند. ولى نوع ديگر از علم را كه حصولى نيست، از طريق حواس نمى‌داند؛ بلكه سد باب حواس و انصراف قلب از آنها را شرط اصلى پيدايش آن مى‌داند و معتقد است كه از طريق رياضت و توجه به عمق قلب، باطن انسان پاك مى‌شود و از ژرفاى درون وى چشمه‌اى مى‌جوشد و آب زلال معرفت جارى مى‌گردد.

اين قاعده، به‌گونه‌اى كه در آغاز اين مبحث مطرح شد، در برخى كتب فلسفى آمده و جهت اثبات يا تأييد برخى مسائل مورد استناد قرار گرفته است.

صدر المتألّهين، در مقام بيان اين مطلب كه نفس ناطقه مادام كه در حجاب حواس است، از وصول تام به مقام عقل فعال محروم است؛ اين قاعده را مورد استناد قرار داده و مى‌گويد:

فإنّ البدن و الحواس و إن احتيج إليها فى إبتداء ليحصل بواسطتها الخيالات الصّحيحة حتّى تستنبط النّفس من الخيالات المعانى المجرّدة و تتفطّن بها و تتنبّه إلى عالمها و مبدئها و معادها إذ لا يمكن لها فى إبتداء النّشأة التّفطّن بالمعارف إلاّ بواسطة الحواس، و لهذا قيل: من فقد حسا فقد علما، فالحاسّة نافعة فى الإبتداء عائقة فى الإنتهاء كالشّبكة للصّيد و الدّابة المركوبة للوصول إلى المقصد، ثمّ عند الوصول يصير عين ما كان شرطا و معينا شاغلا و وبالا ١.

از جملۀ كسانى كه به اين قاعده استناد كرده، حكيم عصر صفويه، ملاّ رجب على تبريزى است كه از شاگردان معروف مير ابو القاسم فندرسكى بوده و در فلسفه از پيروان حكماى مشاء به‌شمار آمده است. وى در رسالۀ الاصل الاصيل خود مى‌گويد:

و ممّا ينبغى أن يعلم فى هذا المقام أنّ كلّما لا تدركه النّفس بواسطة الحواس لا يمكنها معرفة طبيعته الكلّية و حقيقته النّوعيّة لأنّ كلّ من فقد حسا فقد علما ٢.

مدلول اين قاعده، از قديم الايام مورد توجه فلاسفه و حكماى باستان بوده و به شكل‌هاى مختلف مورد بحث و گفت‌وگو قرار گرفته است. استاد عالى مقام آقاى مطهرى در كتاب اصول فلسفه و روش رئاليسم، كه متن آن توسط استاد بزرگوار مرحوم جناب آقاى طباطبايى تنظيم گشته، در اين باب داد سخن داده و حق مطلب را آن‌گونه كه شايسته است، ادا نموده است. وى در اين باب چنين مى‌گويد:

[١] الاسفار و الاربعة. ج ٢، ص ١٢٦.

[٢] سيد جلال آشتيانى. منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران. ج ١، ص ٢٦٩.