قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٥٠ - كل ما كان اعم كان علمنا به اتم

قاعده «كلّ ما كان أعم كان علمنا به أتم» پى مى‌بريم كه چون مفهوم وجود، اعم مفاهيم است، اعرف مفاهيم نيز هست و هيچ‌گونه مفهومى نمى‌تواند معرّف مفهوم وجود واقع شود.

با توجه به اينكه مفهوم وجود به علت اعم بودن، اعرف مفاهيم است، مشكلاتى كه در تعيين موضوع فلسفۀ اولى مطرح بوده است، از بين مى‌رود.

ابن سينا در شفا موضوع فلسفۀ اولى را موجود بما هو موجود دانسته و هرگونه نظرى را غير از آن مردود مى‌داند، چنان‌كه مى‌گويد:

فيجب اذن أن يكون الموضوع الأوّل هو الموجود بما موجود ١.

صدر المتألّهين موضوع علم الهى را موجود مطلق دانسته، چنان‌كه مى‌گويد:

فموضوع العلم الالهى هو الموجود المطلق ٢.

و در جاى ديگر دربارۀ وجود چنين مى‌گويد:

فى موضوعيّته للعلم الالهى و اوّليّة ارتسامه فى النّفس ٣.

از اين عبارت به روشنى معلوم مى‌شود صدر المتألّهين مفهوم وجود را اوّلى التّصور مى‌داند كه بدون هيچ‌گونه واسطه‌اى در نفس ناطقه مرتسم مى‌گردد. به‌اين جهت آن را در جهان تصورات، اوّل الاوائل ناميده و تعريف آن را به حد و رسم غيرممكن دانسته‌اند.

شايد اين مطلب همان است كه هگل، فيلسوف بزرگ آلمانى، آن را «نخستين مقوله» مى‌داند.

امام فخر رازى در اين باب مى‌گويد:

اعلم أنّه قد ثبت أنّ كل ما كان أعم كان علمنا به أكمل و أتم و لما كان الوجود أعم الامور و أشملها لا جرم ابتدأنا فى كتابنا الاوّل بالبحث عنه و عن خواصه ٤.

وى بعد از اين به بحث از تصورات پرداخته مى‌گويد لازم نيست كليۀ تصورات را اكتسابى بدانيم. زيرا اكتسابى بودن كليۀ تصورات، مستلزم دور يا تسلسل است ٥. سپس بيان سه امر ذيل را در اين باب لازم مى‌شمرد:

١. وجود، اوّلى التّصور است.

٢. تعريف وجود، غيرممكن است.

[١] الشفا. بخش الهيات. ص ٦.

[٢] اسفار. ج ١. ص ٢٤.

[٣] همان. ص ٢٣.

[٤] مباحث المشرقية. ج ١. ص ٦.

[٥] همان. ص ١١-١٢.