قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١٤٣ - التسلسل محال

قاضى عضد الدّين ايجى براى بحث از اين مقدمه در كتاب كبير خويش فصلى مخصوص منعقد نموده است و مى‌گويد:

المقصد السابع، فى بيان مقدّمة يتوقّف عليها ابطال التّسلسل، و هى أن تقول العلّة المؤثّرة يجب أن تكون موجودة مع المعلول، أى فى زمان وجوده و إلاّ، أى و إن لم يجب ذلك بل جاز أن يوجد المعلول فى زمان و لم توجد العلّة فى ذلك الزّمان، بل قبله، فقد إفترقا فيكون عند وجود العلة لا معلول و عند وجود المعلول لا علّة فلا علّية بينهما. . . ١.

سپس اشكالاتى كه بر اين مقدمه وارد نموده‌اند، مطرح مى‌كند و در مقام پاسخ برمى‌آيد و سپس براهين ابطال تسلسل آغاز مى‌گردد.

صدر المتألّهين نيز قاعدۀ «استحالۀ تسلسل در علل» را مطرح كرده و به‌طور مبسوط از آن بحث نموده است و به مصداق آيۀ كريمۀ «تِلْكَ عَشَرَةٌ كٰامِلَةٌ» ٢ده برهان براى اثبات ابطال تسلسل اقامه كرده است.

برهان اول را از كتاب الهيّات شفا نقل مى‌كند كه بو على سينا آن را اقامه كرده و به اين ترتيب اين برهان را از آن شيخ مى‌داند. چنان‌كه مى‌گويد:

الأوّل ما أفاده الشّيخ فى الهيّات الشّفاء. . . ٣.

برهان نهم را نيز، كه به برهان أسد و أخصر معروف است، از آن فارابى مى‌داند.

چنان‌كه مى‌گويد:

التّاسع البرهان الأسد و الأخصر للفارابى. . . ٤

براهين معروف تطبيق و تضايف و حيثيّات و ترتّب نيز به ترتيب برهان دوم و چهارم و ششم و هشتم را تشكيل مى‌دهند. ساير براهين نيز برخى با براهين معروف قريب المأخذ مى‌باشند و با اندكى تفاوت از آنها مشخص مى‌گردند.

نكتۀ بسيار مهمى كه صدر المتألّهين در خاتمۀ بحث بطلان تسلسل تحت عنوان «تبصره» مطرح كرده، و آن را از افادات استادش سيد داماد مى‌داند، اين است: كليۀ براهين ذكر شده در مورد بطلان تسلسل در علل، هنگامى مى‌تواند بر عدم تناهى تسلسل دلالت داشته باشد كه سلسله را در جهت تصاعد و عليت در نظر بگيريم، و به‌اين‌ترتيب هيچ‌يك از براهين مزبور بر عدم تناهى در جهت تنزّل و معلوليت دلالت ندارند. يعنى

[١] المواقف (همراه شرح جرجانى) . ج ١، ص ٥٣٣.

[٢] سورۀ ٢(البقره) ، آيۀ ١٩٦.

[٣]و٤ الاسفار الاربعة. ج ٢، ص ١٤٤.