قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١٣٧ - التسلسل محال

التّسلسل محال

امتناع و استحالۀ تسلسل علت‌ها و معلول‌ها تا بى‌نهايت، از جملۀ قواعدى است كه بسيارى از مسائل مهم فلسفى بر آن مترتب مى‌شود؛ كه از جملۀ آن، مسئلۀ اثبات واجب الوجود است؛ به‌ترتيبى كه گفته مى‌شود:

برخلاف نظر سوفسطاييان، كه وجود هرگونه موجودى را در جهان خارج انكار مى‌نمايند، وجود موجودى در جهان خارج از انديشه بالضروره ثابت است. حال، آن موجود از دو حالت خارج نيست كه به‌ترتيب عبارتند از:

١. واجب الوجود

٢. ممكن الوجود

در فرض اول مطلوب، يعنى اثبات واجب الوجود، حاصل مى‌شود. اما در فرض دوم به حكم اينكه هرموجود ممكن الوجود بالضروره نيازمند به علت است كه آن نيز محتاج به علت خواهد بود، اكنون آن علت از دو حالت «واجب الوجود» و «ممكن الوجود» بيرون نيست. در فرض نخست، مطلوب يعنى واجب الوجود اثبات مى‌شود و در فرض دوم نياز به علت براى آن ضرورى است.

اكنون سخن گذشته در مورد اين علت و سؤال از اينكه واجب الوجود است يا ممكن الوجود، تكرار مى‌شود و اين تكرار سؤال و نقل كلام هم‌چنان ادامه مى‌يابد و سرانجام يا به بن‌بست «دور» مى‌انجامد و يا به محذور «تسلسل» دچار مى‌گردد. و چون «دور» و «تسلسل» از نظر عقل محالند، شقّ سوم، كه عبارت است از منتهى شدن به واجب الوجود، اثبات مى‌گردد.

با توجه به آنچه گذشت، معلوم مى‌شود كه براى اثبات بطلان «تسلسل» ، بطلان «دور» نيز بايد اثبات گردد كه إن شاء اللّه در حرف دال از آن بحث خواهيم نمود.