تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٨٧ - منتخباتى از كتاب ( جنگ و صلح ) شاه كار تولستوى

تاريخ ) يعنى تمايلات تمام مردم را كه منشا و هدف واحدى دارد ، مورد مطالعه قرار دهيم و بر علم محاسبهء انتگرال ( يعنى جمع بندى واحدهاى بىنهايت كوچك ) مسلط باشيم ، مى توانيم به درك قوانين تاريخ اميدوار باشيم . » [١] » اما عقل و شعور انسان نه تنها از قبول اين توضيح امتناع دارد ، بلكه صراحتاً مى گويد : كه اين شيوهء توضيح و تعبير و تفسير صحيح نيست ، زيرا - در اين توضيح و تعبير و تفسير ضعيفترين پديده به عنوان علت پيدايش پديدهء قوىتر شناخته شده است و حال آن كه مجموع اراده هاى بشرى هم به وجود آورندهء انقلاب و هم موجد ناپلئون بود و فقط مجموع اين اراده ها بود كه به قبول موجوديت آن دو رضا داد و سپس با نابودى و تباهى آنها موافقت كرد . » [٢] » درست است كه هر وقت سرداران جنگى بزرگى پيدا شده‌اند ، جنگ هم به وجود آمده ) اما اين نكته به هيچ وجه ثابت نمى كند كه سرداران جنگى و فاتحان بزرگ علل جنگها بوده‌اند و يا قوانين جنگ را بتوان در فعاليت شخصى يك فرد شناخت . من هر بار كه به ساعت خود نگاه مى كنم و مى بينم كه عقربه هاى آن سر ساعت ١٠ ايستاده است صداى ناقوس كليساى مجاور را مى شنوم اما از اين واقعيت كه هميشه وقتى صداى ناقوس بلند مى شود كه عقربه هاى ساعت من ساعت ده را نشان مى دهد ، من حق ندارم نتيجه بگيرم كه وضع عقربه هاى ساعت من علت حركت ناقوسهاى كليسا است .
هر دفعه كه من حركت لوكوموتيو را مى بينم و صداى آن را مى شنوم باز شدن دريچهء بخار را نيز مشاهده مى كنم ، اما از اين واقعيت نبايد چنين نتيجه بگيرم كه صداى سوت و گردش چرخهاى لوكوموتيو علت حركت آن است . » [٣] » ما بايد براى تحقيق و مطالعهء قوانين تاريخ موضوع مورد مطالعه را به كلى

[١] همان مأخذ ، ج ٣ ، ص ٢٨٤ . .
[٢] همان مأخذ ، ج ٣ ، ص ٢٨٥ . .
[٣] همان مأخذ ، ج ٣ ، ص ٢٨٥ . .