تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٠١ - در نقشهء الهى نقصهاى عضوى و روانى و ساير ناملايمات را چگونه مى توان تفسير و توجيه كرد ؟ و نتيجه گيرى از ميانگين قرار دارى

ما در انتخاب اپتيموم ( ميانگين ) . پيش از بحث در بارهء ميانگين مفروض بايستى بدانيم كه نتايج كارهاى اختيارى به كلى از موضوع اين بحث بر كنار است .
براى روشن شدن نتايج و نمودهاى كارهاى اختيارى در نقشهء كلى الهى به مباحث پيشين رجوع شود .
بررسى فعلى ما مخصوص ميانگين قرار دادى است كه در بارهء انسانها با نظر به عوامل مربوط به خدا مطرح مى شود . يعنى مثلًا انسانى كه با عضو ناقص به دنيا آمده است كودكى كه به اين نقص قبلى مبتلا مى شود كه تا پايان عمر از او دست بر نمى دارد .
ممكن است گفته شود : خداوند مى فرمايد :
« لَقَدْ خَلَقْنَا اَلإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ . » ٩٥ : ٤ [١] ( البته ما انسان را در بهترين تركيب و تعديل آفريديم ) .
اين احسن تقويم را مى توان ميانگين موجود انسانى فرض كرد . مى گوييم : بدون ترديد مقصود از اين آيه آن نيست كه خداوند انسان را در كاملترين مقام موجوديت آفريده است ، زيرا كمال و عظمت ايده آلى چيزى است كه بايستى خود انسان به دست آورد ، تأليف و تعديل وجودى كه از نظر ساختمان يك موجود منظور مى شود غير از محصول ايده آل است كه آن موجود مى تواند به دست بياورد . آيات فراوانى در قرآن پستى جنبهء مادى انسان را بيان نموده است . از قبيل :
« خُلِقَ اَلإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ . » ٢١ : ٣٧ [٢] ( انسان از شتاب آفريده شده است ) .
« إِنَّ اَلإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً . » ٧٠ : ١٩ [٣] ( انسان مضطرب آفريده شده است . )

[١] سوره التين ، آيه ٥ . .
[٢] سوره الانبياء ، آيه ٣٧ . .
[٣] سورهء المعارج ، آيه ١٩ . .