تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٤٢ - چون تعليم و تربيت كار خدا است ، اى انسانى كه نمايندگى او را پذيرفتهاى از او استمداد كن و توفيق ثمر بخش را از او مسئلت بدار

او ترسيم كنم .
اين موجود كه با تمام شخصيتش در اختيار من مربى قرار گرفته است بمن مى نگرد ، به سخنان من گوش مى دهد ، حركات و سكنات مرا تماشا مى كند ، نه براى خريدارى آنها تا كار من در تربيت كار سخن فروشى و خود فروشى باشد ، زيرا دير يا زود همهء اين سخنان و حركات و سكنات و حتى خود من هم مفهوم امروزيم را براى او از دست خواهد داد ، يا تكامل پيدا نموده اين فروشندگى امروز را محكوم مى سازد و يا رو به سقوط مى رود به همهء و كالاهايى كه به او فروخته‌ام خواهد خنديد . اين است دعا و نيايش يك مربى واقعى مراعات اختلاف نفوس در تعليم و تربيت در اين مبحث مى خواهيم اختلاف نفوس انسانى را در تأثر از تعليم و تربيت تا حدودى بررسى كنيم :
براى بارور شدن تعليم و تربيت افراد انسانى ملاحظه و مراعات كيفيت شخصيتهاى آنان در درجهء اول از اهميت قرار دارد .
آنان كه مى خواهند يا گمان مى كنند كه مى توانند با يك عده قوانين كلى صدها يا هزاران فرد را تحت تعليم و تربيت قرار داده شخصيت آنها را شكوفان بسازند ، نتيجهء كار اينان شبيه به نتيجهء كار آن باغبان است كه او را به يك باغى وارد كنند كه شامل درختان تنومندى مانند چنار و سرو و كاج و تبريزى و هزاران درختهاى گوناگون مانند بيد و بادام و سنجد و سيب و انار و هزاران گلهاى مختلف مانند لادن و رز و شبو و نرگس و كاغذى و پريوش بوده باشد ، اين باغبان بدون ملاحظهء عكس العملهاى اين موجودات گوناگون در مقابل هواهاى مختلف و آب و موادى كه از خاك تغذيه مى كنند و همچنين در مقابل آفات و موانع رشد و از نظر اختلاف طبيعت آنها در پيوندىها و غيره . باغبان مفروض با اين گمان كه همهء آنها بدون آب نمى رويند ، پس بايد به آنها آب داد ، به اشعهء آفتاب احتياج دارند ، پس بايد موانع نفوذ اشعهء آفتاب را از آن موجودات بر كنار ساخت . . .