« اگر گداى گرسنه و برهنه اى را از سر گذر به قصرى مجلل و زيبا در آوردند و او را بپوشانند و بخورانند و بنوشانند و در عوض به او بگويند : مجبور است فى المثل دسته اى را مرتباً به بالا و پائين حركت دهد ، وى قبل از آن كه در اين معنا كه چرا او را به اين جا آورده‌اند ؟ چرا بايد اين دسته را حركت دهد ؟ و نظاير اين بحث كند - بايد دسته را به بالا و پائين حركت دهد ، زيرا ، اگر او دسته را حركت داد بالنتيجه بعد خواهد دانست كه مثلًا با آن تلمبه اى به كار مى افتد و تلمبه هم آب مى كشد و آب هم باغچه را مشروب مى كند ، سپس وى از مقام تلمبه زدن به جاى ديگر مى رسد ، مثلًا بر اثر اين حركت ميوه ها به دست مى آيد و خوشنودى خداوند خانه حاصل مى شود و بر اثر آن روز به روز از كارهاى پست به مشاغل عالىتر مى رسد و بالطبع از نظم و ترتيب و كيفيت قصر بيشتر آگاه مى شود و چون در امور آن شركت كرد هرگز به فكر اين سؤال نمى افتد كه چرا او را بدان جا آورده‌اند ؟ و مسلماً خداوند خانهء خويش را ملامت نمى كند كه چرا او را بدان جا آورده و بدان كار گماشته است . » [١] « به يقين مى گويم : كه آن خدا جويى من از روى استدلال نبود ، بلكه ناشى از عواطف بود ، زيرا ، آن طلب در امتداد تفكرات من پيش نمى رفت ، بلكه از جهت مخالف آن سير مى كرد - راهسپار طريق دل بود و در آن ديار غريب كه خود را بيمناك و يتيم و تنها مى يافت اميدى داشت ، اميدش به كسى بود . » [٢] « من در ذهن خويش ، بحثها و استدلال كانت و شوپن هاور را داير بر اين كه اثبات وجود خدا محال است [٣] مرور كردم و آنها را با دقت سنجيدم و در آخر مردود شمردم و به خود گفتم : مقولهء علت در زمره تصوراتى چون زمان و مكان نيست . اگر من وجود دارم بايد آن وجود را علتى و عله العللى باشد و آن علت اولى كه علت العلل

[١] همان مأخذ ، ص ٨٦ . .
[٢] همان مأخذ ، ص ٨٨ . .
[٣] نبايستى مقصود تولستوى اين باشد كه كانت و شوپن هاور منكر خدا هستند ، زيرا كانت بعضى از ادلهء اثبات خدا را نفى مى كند و سپس از راه عقل عملى خدا را اثبات مى نمايد . .