تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦٤٨ - اگر تعقل و وجدان و گرايش مذهبى تحت سيطرهء نفس فعاليت كنند ، حكومت و فعاليت نفس علنى و قابل درك خواهد بود

اگر تعقل و وجدان و گرايش مذهبى تحت سيطرهء نفس فعاليت كنند ، حكومت و فعاليت نفس علنى و قابل درك خواهد بود وقتى كه نفس انسانى موجوديت او را جولانگاه خواسته هاى خود بسازد ، به طورى كه تمام موجوديت آدمى تحت سيطرهء نفس قرار بگيرد ، تعقل و وجدان و گرايش مذهبى همه و همه اين فعاليتها در استخدام نفس قرار گرفته ، احتياجى نخواهد داشت كه دست به مكر بازى و حيله پردازى و افسونگرى دراز كند ، در نتيجه فعاليتهاى سه گانه به شكل مأموران مطيع و سر سپردهء نفس در مى آيد ، بدين ترتيب :
فعاليت عقلانى خالص - مانند = ٢ × ٢ هايى را كه تعقل بىطرفانه در اختيار انسان خواهد گذاشت نتايج خود را درهاى پيروزى بر ديگران و لذايذ حيوانى و تن پرورى و بىاعتنايى به هر گونه وظايف فردى و اجتماعى پياده خواهد كرد ، زيرا = ٢ × ٢ دو عدد است با علامت نه خوب دارد نه بد ، نه زشت و نه زيبا ، بايستگى را نشان مى دهد و نه نبايستگى را .
اين انسان است كه در هدفها و وسايل انتخاب شدهء خويش قضيهء رياضى مزبوره را توجيه خواهد كرد .
در مثال ما كه عبارت است از وظيفهء خدمت به اجتماع ، فعاليت عقلانى بىطرف به اين شكل در مى آيد :
( هر كارى كه در بارهء اجتماع صورت بدهيد نتيجه خواهد داد . ) حال اگر انسانى كه داراى آن تعقل است كه قضيهء فوق را درك كرده است ، اگر موجوديت او تحت سيطرهء نفس بوده باشد ، اين قضيه را در فعاليت خود چنين پياده خواهد كرد : من خود در اجتماع زندگى مى كنم و بايستى ميدان زندگى من سالم و منظم باشد ، پس لازم است كه من در خدمات اجتماعى شركت كنم .
البته اين نكته هم روشن است كه در اين گونه تطبيق ، فعاليت عقلانى تا حدودى