تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٢٨ - منتخباتى از كتاب ( جنگ و صلح ) شاه كار تولستوى

آشكارتر در نظرم مجسم خواهد شد و تصور اين كه اگر اين عمل به وقوع نمى پيوست چه مى شد براى من دشوار خواهد بود ، بدين ترتيب هر چه بيشتر در خاطرات خود به عقب بر گردم و اعمال دوران گذشته تر را قضاوت كنم ، به همان اندازه نظريهء من در بارهء اختيار و آزادى عمل خود ترديد آميزتر خواهد شد .
در تاريخ نيز درست همين نسبت تصاعدى اطمينان و يقين راجع به مداخلهء ارادهء آزاد در امور همگانى بشريت مشاهده مى شود . حادثه اى كه در عصر ما به وقوع مى پيوندد بىشك در نظر ما محصول تمام مردمى است كه ما ايشان را مى شناسيم . اما در حادثهء قديمتر ما عواقب اجتناب ناپذير آن را مى بينيم و نمى توانيم در قبال آن تصور ديگرى داشته باشيم و بنا بر اين در مطالعه حوادث هر چه بيشتر به عقب بر گرديم به همان اندازه كمتر حوادث را اختيارى خواهيم شناخت .
دليل سوم - ادراك كم و بيش سلسلهء بىپايان عللى است كه عقل و منطق وجود آن را ضرور مى داند و هر پديده و بالاخره هر عمل انسان بايد به عنوان نتيجهء عمل سابق و علت لاحق مقام معين خود را در آن سلسلهء علل بنماياند .
اين همان دليل است كه در نتيجهء آن از يك طرف هر چه قوانين فيزيولوژى و روان شناسى يا تاريخى از طرف ما با دقت و اطمينان بيشترى مورد مطالعه قرار گيرد و از جانب ديگر هر چه عمل مورد مطالعهء ما و صفات و فضايل و عقل و خرد كسى كه عملش را مطالعه مى كنيم ساده تر باشد ، به همان نسبت اعمال ما و ديگران در نظر ما بيشتر اختيارى و كمتر تابع جبر جلوه مى كند .
اما به هر صورت كه نظرگاه خود را تغيير دهيم و به هر طريقى رابطهء شخص مورد مطالعه را با دنياى خارج براى خود توضيح و تفسير كنيم ، يا هر قدر اين رابطه براى ما نامفهوم جلوه كند و هر چه فاصلهء زمان كوتاه تر يا طويلتر را انتخاب كنيم و هر قدر علل براى ما نامفهوم باشد ، بار در هيچ يك از موارد فوق هرگز نمى توانيم عملى را محصول جبر كامل يا اختيار كامل تصور نماييم .
براى اين كه اين حركت را اختيارى تصور نماييم ، بايد آن را در حال حاضر