تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١١٢ - منتخباتى از كتاب ( جنگ و صلح ) شاه كار تولستوى

مى باشند كه هنگام تحليل مفصل و جدى تعاليم مذهبى و فلسفى و سياسى مختلف به عنوان علت حوادث ، هر بار كه ناگزير مى خواهند حادثهء تاريخى واقعى ، در مثل اردو كشى سال ١٨١٢ را تشريح نمايند ، بىاراده آن را محصول قدرت قلمداد مى كنند و با صراحت مى گويند كه : اين اردو كشى مولود ارادهء ناپلئون بوده است ، اما با اين بيان مورخين وقايع فرهنگى بىاراده گفته هاى خود را تكذيب مى نمايند ، زيرا - ثابت مى كنند كه آن نيروى جديدى كه اختراع كرده‌اند علت حوادث تاريخى را توضيح نمى دهد ، بلكه يگانه وسيلهء درك تاريخ همان قدرتى است كه گويا ايشان معترف به وجود آن نيستند . » [١] » يگانه دريافتى كه با كمك آن حركت ملتها را مى توان روشن ساخت نيز عبارت است از استنباط آن قدرتى كه با مجموع حركت ملتها برابر باشد .
ضمناً تاريخ نويسان مختلف تحت اين مفاهيم نيروهاى گوناگونى را كه به هيچ وجه با حركت ظاهرى معادل نيست استنباط مى كنند ، برخى در آن نيرويى كه مستقيماً وابسته به قهرمانان است مشاهده مى كنند ، همچنان كه موژيك شيطان را در ماشين بخار مى جويد . ديگران هم نيروى حاصل شده از نيروى ديگر ، مانند : گردش چرخ را در لوكوموتيو و دستهء سوم نفوذ فكرى ، مانند بخار خارج شده از لوكوموتيو را مشاهده مى نمايند . » [٢] » مخصوصاً مورخين تاريخ جهانى و تواريخ فرهنگى كه ظاهرا مفهوم قدرت را رد مى كنند و در هر قدم اجباراً آن را به كار مى برند ، لزوم مفهوم قدرت را براى توضيح و تعيين علل مظاهر تاريخى بهتر از همه ثابت مى كنند . » [٣] » علم تاريخ تا كنون نسبت به مسائل بشريت به پول رايج - اسكناس و سكه هاى

[١] همان مأخذ ، ج ٤ ، ص ٣٤٤ . .
[٢] همان مأخذ ، ج ٤ ، ص ٣٤٥ . .
[٣] همان مأخذ ، ج ٤ ، ص ٣٤٦ . .