تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٨١ - مكتب حسى چه مى گويد ؟

جهان بينى « عقلى » بيشتر و دامنه دارتر از روش « حسى » ديده مى شود . » ودا » و شروح آن و « اوپانيشاد » ها و آثار فرهنگى مصر باستانى نه تنها عقلى به اصطلاح عمومى مكتب « عقليون » بوده ، بلكه مى توان گفت : حتى در عقلى بودن هم يك روش دريافت درونى عمومى بوده است كه برخى از آن روش عمومى با اصطلاح « عقلى » معمولى مطابقت مى كند .
به طور كلى مى توان اين اصل را پذيرفت كه انسانهاى معمولى هر چه كه از تماس با خارج بريده شوند ، به فعاليتهاى درونى مى پردازند و جريان دايمى درونى خود را از همين راه اشباع مى كنند و بالعكس هر اندازه كه جهان بيرون از ذات آنها را به خود مشغول بدارد ، از سير و سياحتهاى درونى باز مى مانند . اين يك مسئلهء طبيعى است كه به بر هم خوردن موازنهء معرفت و اصول آن منتهى مى شود . جاى ترديد نيست كه آشنايى انسان با جهان بيرونى ( طبيعى ) با گذشت زمانها همواره رو به افزايش بوده است و اين جريان اقتضا مى كرد كه روش عقلى رفته رفته به كلى متروك و مطرود شناخته شود ، ولى ماجراى پر غوغاى جهان بينى مخالف اين نتيجه از آب در آمده است ، چنان كه پس از اين ملاحظه خواهد شد .
مكتب حسى چه مى گويد ؟
در اول اين مبحث اشاره كرديم كه در تفسير اين دو مكتب : « حسى و عقلى » اختلاف نظر زياد وجود دارد و ما نمى توانيم در اينجا به مسايل مشروح مربوط به آن اختلافها بحث كنيم ، كارى كه مى توانيم انجام بدهيم اين است كه هر دو مكتب را از زبان قهرمانان آنها بشنويم مكتب حسى قهرمانانى از قبيل فرانسيس بيكن و جانلاك و هيوم و استوارت ميل دارد كه هر يك مطالبى را در توضيح و اثبات اين مكتب بيان نموده‌اند . ما براى معرفى مكتب حسى عباراتى را از استوارت ميل ذيلا تذكر مى شويم :
« بنياد فلسفهء استوارت ميل همان نكته است كه وسيلهء انسان در تحصيل