قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٦٢ - الاول فى الفكر هو الاخر فى العمل

پس ز من زاييده در معنى پدر پس ز ميوه زاد در معنى شجر

اول فكر آخر آمد در عمل خاصه فكرى كو بود وصف ازل ١

غايت و غرض اصلى از شجره همانا ميوه است كه در فكر و جهان انديشه، اول است به‌طورى كه اگر انديشۀ ميوه در باغبان پيدا نشود، هرگز درخت را در زمين نمى‌نشاند.

ولى اين غايت و غرض اصلى، در عمل آخر است؛ چون ميوۀ هرگياهى، نتيجۀ نهايى سير آن گياه است. وجود حضرت ختمى مرتبت (ص) نيز كه ميوۀ شجرۀ نبوت است، اگرچه در عمل آخرين پيغمبر است، ولى در حقيقت، غايت و غرض اصلى نبوت همه انبياء است، چنان‌كه گفته شده است «لولاك لما خلقت الافلاك» .

معناى رمز «نحن الآخرون السابقون» همين است كه از حيث رتبه و مقام، سابق و از حيث زمان، لاحق است. در ظاهر او فرزند آدم است و در باطن آدم فرزند وى.

و انى و ان كنت ابن آدم صورة فلى فيه معنا شاهد بابوّتى

چنانچه در ظاهر شاخۀ درخت، اصل و اساس ميوه است، ولى در باطن، وجود شاخۀ درخت به خاطر ميوه است كه اگر ميوه نمى‌بود، درخت هم نمى‌بود. پيدايش شاخ درخت به خاطر ميوه است؛ زيرا غايت درخت ميوه است.

يك حرف ز مجموعۀ عز و شرفش لولاك لما خلقت الافلاك آمد

از آنچه گذشت، نقش علت غايى و وابستگى آن به ساير علل در جهان آفرينش به روشنى معلوم گرديد و به‌رغم تصور كسانى كه جهان خلقت را از غايت و غرض خالى مى‌پندارند، نقش عمده و اساسى را در نظام آفرينش مسئلۀ غايت و غرض به عهده مى‌گيرد.

مولى حسن چلبى هنگام توضيح كلام شارح مواقف در اين باب مى‌گويد:

لأنّ العلّة الغائيّة هى الباعثة على الفعل و هى مقدّمة على المعلول بحسب التّصور حتّى لو لم يتصوّر لم يتحقّق الفعل و الفاعليّة ايضا و الاّ لم يكن ما فرضت غائيّة غائيّة و لا شكّ انّه نقصان فى الفاعليّة ٢.

[١] مثنوى.

[٢] شرح مواقف. ج ١. ص ١١. حاشيه حسن چلبى. به‌علاوه دربارۀ اين قاعده در كتابهاى زير بحث شده است: ١. رسائل اخوان الصفا. ج ٢. ص ١٨٢. ٢. رسائل ابن رشد. كتاب ما بعد الطبيعه. چاپ هندوستان. ص ٩٣.