قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٤١ - كل كائن فاسد

كان إنحلاله باجزاء أكثر كان إنحلاله فى زمان أطول. . . ١.

فارابى در جاى ديگر ضمن برشمردن حالات و خصوصيات جسم از اين قاعده سخن گفته است؛ چنان‌كه مى‌گويد:

و إنّ الجسم فى طباعه ميل مستدير يستحيل أن يكون فى طباعه ميل قسرى أو ميل مستقيم و إنّ كلّ كائن فاسد. . . ٢

بهمنيار كه از شاگردان برجستۀ شيخ الرّئيس ابو على سينا است، مفاد اين قاعده را پذيرفته و براى اثبات آن استدلال كرده است. استدلال وى به‌اين‌ترتيب است: موجود كائن همواره مسبوق است به عدم و هرموجودى كه مسبوق است به عدم، به معنى آن است كه مادۀ نخستين جهان، روزگارى از صورت فعليۀ آن خالى بوده است. بنابراين قوّۀ خالى بودن از صورت فعليه در مادۀ نخستين پيوسته موجود است. زيرا اگر اين قوّه در مادۀ نخستين موجود نبود، هرگز نمى‌توانست از صورت فعليه خالى بوده باشد؛ ولى چون روزگارى مادۀ نخستين از صورت فعليه خالى بوده است، روزگار ديگرى نيز مى‌تواند از آن خالى باشد؛ چنان‌كه مى‌گويد:

و أقول: إنّ كلّ متكوّن جسمانى فاسد و كلّ فاسد كائن و ذلك لأنّه متى فرضت أنّ تلك الصّورة كائنة فقد حكمت أنّ المادة قبل وجود تلك الصّورة لها كانت خالية عنها و إن لم يكن للمادّة قوّة على عدم تلك الصّورة عنها لما صحّ أن تخلو عنها و قد ثبت من كون الصّورة حادثة قوّة المادة على أن تخلو عن الصّور. . . ثم لا يصحّ أن يكون قوّة المادّة على عدم الصّورة عنها محدودة حتّى يمتنع بسببه قوّة المادة على خلوّها من الصّورة إلاّ أن تنقلب عن المادّة و هذا محال ٣.

صدر المتألّهين نيز اين قاعده را معتبر دانسته و در برخى موارد به آن استناد نموده است. وى در باب اين‌كه نفس ناطقه فساد نمى‌پذيرد و جاودانه باقى مى‌ماند دو برهان اقامه نموده و پس از تقرير برهان در مورد بقاى نفس ناطقه به اين قاعده تصريح كرده است.

مفاد دو برهان صدر المتألّهين اين است كه فساد و نابودى هرگز در موجوديت جوهر بسيط راه نمى‌يابد، بلكه فساد يا هرگونه تحول و دگرگونى از لوازم موجودى است كه فاقد يكى از دو صفت بساطت و جوهريت بوده باشد؛ چنان‌كه مى‌گويد:

[١] همان. ص ٦.

[٢] همان. ص ٨.

[٣] التحصيل، ص ٦٣٠.