قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٤٠ - كل كائن فاسد

عقول مفارقۀ طوليه و عرضيه. با توجه به آنچه گذشت، صدق قاعدۀ «كلّ كائن فاسد» در مورد مكوّنات به روشنى معلوم مى‌گردد.

يعقوب بن اسحاق كندى نخستين فيلسوف اسلامى، اين قاعده را معتبر دانسته و مدلول آن را در مورد موجودات عالم عنصرى پذيرفته است. وى كليۀ موجودات عنصرى را كه تحت كرۀ قمر واقع شده‌اند مركب از چهار عنصر دانسته كه به ترتيب عبارتند از:

١. آب

٢. هوا

٣. خاك

٤. آتش

تشكيل هرجسمى از اجسام را نيز فقط به‌وسيلۀ هيولا و صورت ميسّر دانسته و كون و فساد را از لوازم اين جهان به حساب آورده است. بنابراين، قاعدۀ «كلّ كائن فاسد» را در مكوّنات صادق مى‌داند نه در غير مكوّنات؛ چنان‌كه مى‌گويد:

يتكوّن ما تحت القمر من أربعة عناصر: الماء و الهواء و التّراب و النّار؛ و يتكوّن كلّ جسم من هيولا و صورة و عالم ما تحت القمر خاضع للتّغيّر، للكون و الفساد. أمّا عالم الأفلاك فلا فساد فيه ١.

معلم دوم، ابو نصر فارابى، در اين باب مى‌گويد:

و من البيّن أنّ كلّ ما كان له كون فله لا محالة يكون فساد. . . ٢

و در مقام پاسخ به اين سؤال كه آيا عالم فساد مى‌پذيرد يا نه، كون را در حقيقت يك نوع تركيب يا چيزى شبيه به تركيب دانسته و فساد را انحلال تركيب به حساب آورده است. به‌اين‌ترتيب مسئلۀ كون و فساد در نظر وى عبارت است از يك نوع تركيب و انحلال و يا به تعبير ديگر يك نوع اجتماع و افتراق كه سرانجام هرتركيبى به تحليل و هر اجتماعى به افتراق بازمى‌گردد؛ چنان‌كه مى‌گويد:

الكون فى الحقيقة هو تركيب ما أو شبيه بالتّركيب، و الفساد هو إنحلال ما أو شبيه بالإنحلال. و إن قيل مكان التّركيب و الإنحلال الإجتماع و الإفتراق جاز ذلك أيضا، و كلّ ما كان تركيبه من أجزاء أكثر كان زمان تركيبه أطول و كذلك ما

[١] السلسلة الفلاسفة العرب. شماره ٨، ص ١٤.

[٢] رسائل فارابى. رساله مسائل متفرقه. ص ٥.