قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٢ - ملاصدرا و قاعده

حكمه من القوى المنطبعة ١.

حاج ملا هادى سبزوارى (متوفى حدود ١٢٩٠ ه‌ ق.) در حاشيه اسفار به عنوان توضيح مى‌گويد:

يعنى لو كانت النّفس منطبعة فإمّا [أن]ينتفى بانتفاء المحل حين الموت فيلزم الاوّل و إمّا [أن]تبقى و تنقل الى البدن البرزخى و الاخروى فيلزم الثّانى ٢.

ملاصدرا در اينجا جهت اثبات تجرد نفس ناطقه به يك سلسله آيات قرآنى استدلال مى‌كند كه مضمون آيات شريفه رجوع و بقاء نفس ناطقه در معاد و رستاخيز است. سپس اين استدلال را بر دو اصل و قاعده كه از نظر وى قطعى و ثابت‌اند استوار مى‌سازد كه عبارتند از:

١. امتناع اعادۀ معدوم

٢. استحالۀ انتقال عرض

وجه ابتناء استدلال بر اين دو قاعده آن است كه گفته مى‌شود اگر نفس ناطقۀ انسان، مجرد و جاودان نباشد، از اين دو حالت خارج نيست:

١. هنگام مرگ و مفارقت از بدن، نابود مى‌شود.

٢. هنگام جدايى از بدن، به بدن برزخى ديگر منتقل مى‌شود.

در اين صورت اگر گفته شود كه نفس ناطقه پس از مرگ و جدايى از بدن نابود مى‌شود، با توجه به آيات شريفه كه به حضور نفس در معاد تصريح مى‌كند، اشكال اول يعنى اعادۀ معدوم، لازم مى‌آيد. و اگر گفته شود كه نفس ناطقه پس از مرگ و جدايى از بدن به بدن برزخى ديگر منتقل مى‌شود، اشكال انتقال عرض از يك موضوع به موضوع ديگر لازم مى‌آيد. و چون هردو امر، يعنى اعادۀ معدوم و انتقال عرض، از محالات عقلى محسوب مى‌شود، ناچار بايد به فرض اول، يعنى مسئلۀ تجرد نفس ناطقه، اعتراف كنيم. ٣

[١] الاسفار. ج ٨. ص ٣٠٥.

[٢]همانجا. حاشيه.

[٣] اين قاعده در كتابهاى زير مورد بحث و گفت‌وگو قرار گرفته است: ١. فخر رازى. مباحث المشرقيه، چاپ هندوستان،٢ ج، ج ١، ص ١٥٣. ٢. فارابى. رساله تعليقات، چاپ حيدرآباد دكن، ص ١٠. ٣. شهاب الدين سهروردى، حكمة الاشراق، چاپ قديم (با شرح) ، ص ٣٢١. ٤. همو. المقاومات، چاپ استانبول، ص ١٧٤. ٥. ملاصدرا. الاسفار، چاپ جديد،٩ ج، ج ٨، ص ٣٠٥. ٦. حاج ملا هادى سبزوارى. شرح منظومه. ٧. جمال الدين يوسف بن مطهّر حلّى. انوار الملكوت فى شرح الياقوت، چاپ دانشگاه تهران، ص ٢٦. ٨. قاضى عضد الدين ايجى، المواقف (با شرح) ، چاپ تركيه، ج ١، ص ١٧.