حالى كه در باب معقول بالفعل، هرگاه از عنوان معقوليت صرف‌نظر نماييم چيز ديگرى براى باقى ماندن وجود نخواهد داشت. بنابراين معقول بالفعل، حيثيت ذاتش معقوليت است و جز معقول بودن حيثيت ديگرى را دارا نمى‌باشد. به اين جهت معقول بالفعل هميشه معقول بالذّات است.

با توجه به اصول سه‌گانه‌اى كه گذشت، كيفيت استدلال صدر المتألّهين به برهان تضايف، در مورد قاعدۀ اتحاد عاقل و معقول، به روشنى معلوم مى‌شود؛ زيرا چيزى كه در مقام ذات و با قطع نظر از هرگونه چيزى كه با ذات آن بيگانه است، معقول بالفعل باشد، به حكم قانون تضايف عاقل بالفعل نيز خواهد بود؛ چون در باب اضافه، اين قاعده پذيرفته شده است كه دو امر متضايف با يكديگر در وجود متكافىءاند. اگر يكى از آن دو بالقوه است، ديگرى نيز بايد بالقوه باشد؛ و اگر يكى بالفعل است، ديگرى نيز بايد بالفعل باشد؛ چنان‌كه گفته‌اند:

متضايفان متكافئان فى الوجود قوة و فعلا.

در اينجا نتيجه اين مى‌شود كه هرموجود معقول بالفعل، كه در مقام ذات با قطع‌نظر از هرغيرى معقول است، عاقل بالفعل خويش نيز هست؛ و به‌اين‌ترتيب، قاعدۀ مهم اتحاد عاقل و معقول صورت تحقق مى‌پذيرد. عبارت صدر المتألّهين در اين باب چنين است:

إنّ صور الأشياء على قسمين إحداهما صورة مادّية قوام وجودها بالمادّة و الوضع و المكان و غيرها، و مثل تلك الصّورة لا يمكن أن يكون بحسب هذا الوجود المادّى معقولة بالفعل، بل و لا محسوسة أيضا كذلك إلاّ بالعرض؛ و الأخرى صورة مجرّدة عن المادّة و الوضع و المكان تجريدا إمّا تاما فهى صورة معقولة بالفعل أو ناقصا فهى متخيّلة أو محسوسة بالفعل. و قد صحّ عند جميع الحكماء إنّ الصّورة المعقولة بالفعل وجودها فى نفسها و وجودها للعاقل شىء واحد من جهة واحدة بلا إختلاف. . . ١.

اصل اول و دوم از اصول سه‌گانه‌اى كه گذشت، از عبارات بالا به‌روشنى معلوم مى‌شود و در مورد اصل سوم چنين مى‌گويد:

. . . فإنّ الصّورة المعقولة من الشّىء المجرّدة عن المادّة سواء كان تجرّدها بتجريد مجرّد إيّاها عن المادّة أم بحسب الفطرة، فهى معقولة بالفعل أبدا سواء كان عقلها عاقل من خارج أم لا، و ليس حكم هذه المعقوليّة كحكم متحرّكيّة الجسم الّذى إذا

[١] الاسفار الاربعة. ج ٣. ص ٣١٣.