قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٧٩ - الطبيعة ما لم توف على النوع الاثم شرائط النوع الانقص

الطّبيعة ما لم توفّ على النّوع الأتم شرائط النّوع الأنقص بكماله،

لم تدخله فى النّوع الثّانى

اين قاعده را شيخ الرئيس ابو على سينا در برخى آثار خويش مطرح كرده است ١.

صدر المتألّهين نيز در بيش‌تر آثار خويش آن را نقل كرده و به آن استناد نموده است. از جملۀ مواردى كه وى در دو كتاب معروف خويش مبدأ و معاد و اسفار اربعه به اين قاعده استناد كرده، مسئلۀ اثبات واحد بودن إله عالم است. يكى از طرق اثبات وحدت اله عالم، و نفى شريك از حق تعالى، در باب الوهيت كه همواره پس از اثبات وحدت ذات انجام مى‌گيرد، اثبات وحدت عالم است ٢.

براى اثبات وحدت عالم و امتناع وجود عالم ديگر در عرض اين عالم، چند برهان اقامه كرده است و كيفيات محسوسه را به نوزده قسم منحصر نموده و بيش از آن را محال دانسته است. نوزده قسم كيفيات محسوسه عبارتند از: نه قسم طعوم بسيطه؛ و چهار قسم كيفيات فعليه و انفعاليه؛ و سه قسم مسموعات و مبصرات و مشمومات؛ و سه قسم محسوسات بالعرض ٣. سپس با تمسّك به اين قاعده، سلسلۀ انواع را از پايين‌ترين مرتبه تا عالى‌ترين مقام، مترتب بر يكديگر دانسته است. به‌اين‌ترتيب، مادام كه طبيعت همۀ خصايص و لوازم جسميت را به نوع جسم نبخشد و آن را از اين لحاظ تكميل نكند، هرگز به مرحلۀ نبات نخواهد رسيد؛ و مادام كه طبيعت همۀ خصائص و لوازم نباتى را در اختيار جسم نامى قرار ندهد، هرگز به مقام بالاتر كه مرتبۀ حيوانيت است، نخواهد رسيد؛ و اگر حيوان را به كليۀ خواص حيوانى مجهز نكند، هرگز به مقام و مرحلۀ نفس ناطقۀ انسانى

[١] رسائل. ج ٢، ص ٢٤.

[٢] المبدأ و المعاد، ص ٤٤؛ الاسفار الاربعة، ص ٦، ج ٩٧.

[٣] الاسفار الاربعة. ج ٦، ص ٩٧، حاشيۀ س ره.