قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٣٦ - صاحب هدايه

معروف «الشّىء ما لم يجب لم يوجد» (به فتح ج) ، جملۀ «الشّىء ما لم يجب لم يوجد» (به كسر ج) را مورد بحث قرار داده و مى‌گويد:

العلّة ما لم يجب وجودها إستحال وجودها، فإستحال أن يوجد المعلول ١.

حاج ملاّ هادى سبزوارى نيز در مقام رد عقيدۀ متكلمين مبنى بر تعريف صفت قدرت حق تعالى به صحّت فعل و ترك، ذات مقدس بارى تعالى را فاعل موجب (به كسر ج) دانسته است و اضافه مى‌كند كه واجب الوجود بالذّات واجب الوجود من جميع الجهات است؛ يعنى همان‌طور كه وجود براى ذات حق تعالى واجب است، ساير صفات نيز براى او واجب است. بنابراين، فعل خداوند به اراده و اختيارش واجب است و معنى امكان را به‌هيچ‌وجه در ساحت مقدسش راه نيست. پس آنچه برخى متكلمين به حكما منسوب كرده‌اند كه آنان خدا را فاعل موجب (به فتح ج) مى‌دانند، سخنى ناروا، بلكه افتراء است كه از طريق تحريف كلمۀ موجب (به كسر ج) به كلمۀ موجب (به فتح ج) پيدا شده است.

باتوجه به آنچه گذشت، اعتقاد به اينكه خداوند فاعل موجب (به كسر ج) است، هيچ‌گونه منافات با اراده و اختيار حق تعالى ندارد. بلكه مبدأ اين‌گونه فعل، اراده و اختيار است؛ چنان‌كه مى‌گويد:

فالحقّ تعالى موجب بكسر الجيم، أى فاعل يجب فعله بقدرته و إختياره و هذا على مذهب الحكيم، حيث يقول: الشّىء ما لم يجب لم يوجد. . . ٢

از آنچه حاج ملاّ هادى سبزوارى هنگام رد عقيدۀ متكلمين در باب تعريف قدرت حق تعالى بيان كرده، معلوم مى‌شود قاعدۀ «الشّىء ما لم يجب لم يوجد» (به كسر ج) را همان‌طور كه اثير الدّين ابهرى در كتاب هدايه مطرح كرده، پذيرفته است. اگرچه به مكسور بودن (ج) در باب قاعده تصريح نكرده است. حاج ملاّ هادى در جاى ديگر از اين قاعده به فتح (ج) مطابق آنچه مشهور گفته‌اند، به تفصيل سخن گفته و در بسيارى موارد نيز به آن استناد كرده؛ چنان‌كه مى‌گويد:

غرر فى بعض الأحكام الوجوب الغيرى من أنّ الشّىء ما لم يجب لم يوجد و القول بالأولويّة باطل.

سپس به صورت نظم مسائل مربوط به قاعده را تقرير كرده و مى‌گويد:

لا يوجد الشّىء بأولوية غيريّة تكون أو ذاتيّة

[١] شرح هدايه. ص ١٥٨.

[٢] شرح منظومه. بخش فلسفه. ص ٧١.