قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٠٩ - ذاتى كل شىء لم يكن معلا، ذاتى كل شىء بين الثبوت له، الذاتى لا يختلف و لا يتخلف

ذاتى كلّ شىء لم يكن معلّلا

ذاتى كلّ شىء بيّن الثّبوت له

الذّاتى لا يختلف و لا يتخلّف

اين سه قاعده از جملۀ قواعدى است كه در بسيارى از كتب فلسفى مورد استفادۀ حكما قرار گرفته است و در برخى مسائل به آنها استناد شده است. چنان‌كه ملاحظه مى‌شود اين قواعد عبارت از سه قضيۀ حمليه است كه موضوع در همۀ آنها كلمه «ذاتى» است.

اكنون براى شناختن اين قواعد، شناخت معنى ذاتى ضرورى به‌نظر مى‌رسد. اگرچه شناختن معنى ذاتى كار آسانى نيست، و كسانى كه در مقام تعريف معنى ذاتى برآمده‌اند، كارى جز ذكر آثار و خواص آن انجام نداده‌اند، بنابراين، جهت شناختن معنى ذاتى و دست يافتن به تعريف آن با يك نوع مشكل، كه خالى از غائلۀ دور نيست، مواجه خواهيم شد. زيرا اظهر آثار و اقرب خواص براى امر ذاتى عبارتند از:

١. بى‌نيازى از سبب يعنى معلل نبودن.

٢. بيّن الثّبوت بودن.

٣. قابل تخلّف و تغيير نبودن.

٤. مقدم بودن بر ماهيت ذو الذّاتى در تعقل.

و اين آثار جز اثر چهارم عبارتند از محمول‌هايى كه در قواعد سه‌گانه بر موضوعى حمل مى‌شوند كه آن موضوع جز كلمۀ ذاتى چيز ديگرى نيست. در اين صورت براى شناختن قواعد سه‌گانه به شناختن معنى ذاتى نيازمنديم و براى شناختن معنى ذاتى همان آثار و خواصى را مى‌شناسيم كه در قواعد سه‌گانه مشاهده مى‌نماييم.

چيزى كه مشكل را آسان مى‌كند، اين است كه اين‌گونه تعريف‌ها، كه در مورد