تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦٣٠ - رؤيا و خواب چيست ؟

« منابع مذهب - ناكامى بشر ، دل تنگى از مرگ پدر و ندامتهاى حاصل از قتل ابتدايى به نظر فرويد علل روحى قاطع و تعيين كنندهء مذهب به شمار مى روند . بدين ترتيب او به نظريه اى كه طبق آن مذهب بر اثر يك احساس مذهبى ابتدايى بوده و مستقل از عوامل ناشى از كمپلكس اوديپ است توجه نمى كند ، مع هذا نمى توان انكار كرد كه بعضى از اشخاص مى گويند : در خود احساسى مى نمايند كه بخوبى توصيف شدنى نيست .
اين اشخاص از احساسى سخن مى رانند كه به ابديت متصل است ، از جدايى شكايت مى كند و مى خواهد روزگار وصل خويش را بجويد .
اين تصور ذهنى از يك احساس ابدى كه در عرفاى بزرگ و همچنين در تفكر مذهبى هندى منعكس مى شود ، ممكن است ريشه و جوهر احساس مذهبى را كه مذاهب گوناگون جلوه هايى از آن هستند تشكيل دهد .
فرويد در اين موضوع ترديد دارد و اقرار مى كند كه با تحليل روانى خود هرگز نتوانسته است اثرى از چنين احساس در خويشتن بيابد ولى فورا و با صداقت كامل اضافه مى كند كه اين امر باو اجازه نمى دهد وجود احساس مورد بحث را در ديگران انكار نمايد . » [١] ملاحظه مى شود كه فرويد مطلب به اين عظمت و حساسيت را مى خواهد با اين مسئله تصفيه كند كه من با تحليل روانى در خويشتن چنين احساسى را نيافتم .
در اين مطلب كه فرويد اظهار مى كند مسائل ذيل را توجه كنيم :
مسئلهء اول - چنان كه در بالا گفتيم : فرويد با نظر به وضع روانى خويش است كه قضاوت كلى به همهء افراد بشرى كرده است و اين گونه قضاوت نمى تواند براى ديگران كه مى خواهند روش علمى مبتنى بر آزمايشات همه جانبه داشته باشند ملاك عمل قرار بگيرد .

[١] انديشه هاى فرويد ، ادگارپش ، ترجمهء توسلى ، ص ٨٩ و ٩٠ . .