تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى

مناجات

مقدمه سوم - آن عرفان كه در « من طبيعى » شكوفان مى شود ، عرفان منفى است

جلال الدين مولوى و لئون تولستوى

منتخباتى از كتاب اعتراف - تولستوى

منتخباتى از كتاب فلسفهء زندگى « تولستوى »

منتخباتى از كتاب رستاخيز « تولستوى »

منتخباتى از كتاب ( هنر چيست ؟ ) تاليف تولستوى

منتخباتى از كتاب ( كودكى ، نوباوگى ، جوانى ) تأليف تولستوى

منتخباتى از كتاب ( جنگ و صلح ) شاه كار تولستوى

منتخباتى از كتاب ( چه بايد كرد ؟ ) تولستوى

ظاهر شدن فضل و زيركى لقمان پيش امتحان كنندگان

آن روشنايى را كه چشم تو را خيره بسازد و بينايى تو را بربايد رها كن و نور ابدين را در جهان خود بيفروز

آيا ممكن است عقل تبديل به نفس شود ؟

گمان نكنيد كه وقتى عقل به نفس تبديل شد براى هميشه در حالت نفس پايدار خواهد ماند

تضادهاى درونى دو بال براى پرواز در فضاى حيات

تفسير ابيات

تتمهء قصه حاسدان بر غلام خاص سلطان و حقيقت آن

با دست خويش كارگاه بختتان را نشكنيد

حيله گرى را رها كن ، زيرا - حيله هاى بزرگترى در كمين تو است

تو كه از وضع روانى خود اطلاعى ندارى ، چگونه مى توانى رضا و غضب شخصيتهاى ما فوق را درك كنى ؟

تفسير ابيات

عكس تعظيم پيغام سليمان در دل بلقيس از صورت هدهد

اگر بخواهيد حس ظاهرى را وسيلهء درك و به دست آوردن آرمانهاى خود قرار بدهيد ، كفى را خواهيد ديد نه دريا را ، امروز را خواهيد ديد نه فردا را - مكتب حسى و مكتب عقلى

مكتب حسى چه مى گويد ؟

1 - « علم به جزييات ، همه متفقاند كه وسيله اش حس است »

آيا با پيش رفت زمان فعاليت عقلانى رو به كاهش و فعاليت حسى رو به افزايش مى رود ؟

2 - « آن چه را ادراك كليات مى گويند ، نيست مگر جمع و تركيب معلومات جزيى كه به حس و وهم براى ذهن حاصل مى شود »

3 - « پس در واقع تعقل جز جمع معانى چيزى نيست »

4 - به عقيدهء استوارت ميل دو امر كه بنياد علم انسان و بلكه بنياد وجود است و بر حسب ظاهر از آن مسلم تر چيزى نيست ، شبهه و فريبى است كه براى انسان از تداعى معانى دست مى دهد

5 - « ادراك اشياء خارجى هم نتيجهء تداعى معانى يعنى جمع و تركيب احساسات است »

مكتب عقلى چه مى گويد ؟

مسئلهء اول

مسئلهء دوم

به كار بردن علت اولى در بارهء خدا غلط است

هر حقيقتى كه مكشوف مى شود در تعريفات و قوانين تثبيت شده تغييراتى را وارد مى سازد

خداوند علت اولى نيست

كار خدا بىعلت است چه معنا دارد ؟

تفسير ابيات

انكار فلسفى در آيهء ان اصبح ماؤكم غورا

هنگامى كه نظم روى پردهء طبيعت از طرف خداوند از هم گسيخت بر گشت نظم اولى با وسايل عادى امكان ناپذير است

گناهى مرتكب نشويم كه توفيق توبه را از ما سلب كند

نقش اساسى اعتقاد و انكار در تبديل واقعيتها

مقوقس كه بوده است ؟

توبه را پشتيبان گناه خود قرار ندهيد

مسئله يكم خنده در زمينهاى ايجاد مى شود كه ارتباطى با انسان داشته باشد

مسئلهء چهارم آيا انسانهايى كه داراى روان انفعالى هستند و در مقابل تمام رويدادهاى هستى تارهاى قلب آنان مرتعش مى گردد مى توانند بخندند ؟

مسئلهء پنجم خنده هاى طبيعى غالباً در بارهء آن حركات و پديده انسانى است كه مخالف مقتضاى شخصيت بروز مى كند

مسئلهء ششم حركات و پديده هايى كه موجب خنده مى گردند ، اغلب بدان جهت است كه شخص عامل خنده با آن حركات و پديده ها جنبهء آلى پيدا كرده قيافهء ماشينى به خود مى گيرد

مسئلهء هفتم اقسام خنده هاى گوناگون

مسئلهء هشتم خنده از نظر ارزش آن

مسئلهء نهم صورتهاى خندان در روز رستاخيز

مسئلهء دهم نسبيت خنده با نظر به رشد روحى و عينكى كه انسان براى تماشاى انسان و حوادث به ديده گانش زده است

مسئلهء يازدهم - بحثى در تعريف گريه

2 - گريهء جلب ترحم

3 - گريهء ترحم

4 - گريهء غم و اندوه

5 - گريهء شوق و شادى

6 - گريهء تقوى و رشد روحانى

مسئلهء دوازدهم - چگونه مى توان خنده و گريه را به صورت علت در آورد ؟

اين همه لطافت و جمال در هندسهء كلى الهى براى كسى مطرح است كه با ايجاد كنندهء آن لطافت و جمال رابطهاى پيدا كرده است

بيان همهء حقايق آن اندازه امكان دارد كه شمارش تمام ذره هاى جهان هستى ، مخصوصاً اگر شمارنده كسى باشد كه عشق ، همهء وسايل اندازه گيرى را از او سلب كرده باشد

« ما لا يدرك كلمه لا يترك كله » ( آن چه كه همه اش قابل دريافت نباشد نبايد همه اش را رها كرد )

نفى يك عده مفاهيم حقيقتى را قابل درك نمى سازد

اگر موجودى در ميان موجودات ديگر براى شما مطرح باشد توجه به آن موجودات و نفى آنها مى تواند مقدمهاى براى شناسايى آن موجود بوده باشد

آغاز سياحت در ( من ) پس از باز گشت از مناظر طبيعى

شناسايى خدا به عنوان شناسايى يك حقيقت مثبت

تفسير ابيات

مناجات كردن شبان با حق تعالى در عهد موسى عليه السلام

علت فلسفى مقايسه كردن انسان خود را با خدا

علت روانى مقايسه كردن انسان خود را با خدا

« كمال الجود بذل الموجود » ( نهايت بخشش پيش كش كردن تمام موجودى است )

عذاب الهى و مطرود شدن از درگاه الهى رنگ و شكل محسوس و مخصوصى ندارد

بزرگترين شرط موفقيت رهبرى در نظر گرفتن شخصيت راهرو مى باشد

تفسير ابيات

عتاب كردن حق تعالى با موسى عليه السلام از بهر شبان

جاده تكامل انسانى از ميان ضدين كشيده شده است چه معنا دارد ؟

« الطرق الى الله بعدد انفاس الخلائق »

خدا ما فوق اين پاكىها و ناپاكى است كه تصور مى كنيم

الفاظ توانايى ابراز حالات روحى را ندارند

گفتار به منزلهء عرض طفيلى و قلب جوهر اساسى است

هنگامى كه عشق و سوزى وجود ندارد مراعات قواعد ادبى در جملات چه فايدهاى به حال شما دارد ؟

آيا عشقى بورزيم كه خود را از هر قانون و ايدهاى استثناء كنيم ؟

تفسير ابيات

وحى آمدن به موسى عليه السلام از بهر عذر آن شبان

حقايقى را هم از درون خود دريابيد

اگر در صدد پيدا كردن رد پاى شوريدگان الهى بر آييد چون با رد پاى ديگران متفاوت است آن را پيدا خواهيد كرد

در دل دوست به هر حيله رهى بايد كرد

اى چوپان نازنين كه در جلوه گاه مشيت خداوندى اين موقعيت مخصوص را به خود گرفتهاى ، باكى به خود راه مده و بگو آن چه را كه مى خواهى

ضربه هاى روانى گاهى مانند صخرهء بزرگى است كه روى منبع آب روح انسانى مى افتد و چشمه سار درون را مى خشكاند گاهى هم صخرهاى را كه روى منبع آب روح انسانى قرار گرفته است مى شكافد و چشمه سار درون انسانى را به جريان مى اندازد

اثرى كه ضربه هاى روانى ايجاد مى كند چه رابطهاى با ايجاد كنندهء آن ضربه دارد ؟

اگر پرده برداشته شود خواهيد ديد كه واقعيت بالاتر از پندارهاى شما بوده است

پذيرش عبادات ما نه از روى استحقاق است ، بلكه وابسته به فضل و رحمت الهى است

تفسير ابيات

سؤال موسى عليه السلام از حق تعالى در سر غلبهء ظالمان

عدالت الهى از ديدگاه انسانها

تنوع و ارتباط اشياء با يكديگر

جلوه هاى نظم مختلف است

نظم براى جهان ( بدون خود ) همان عدالت براى جهان ( با خود ) ناميده مى شود

راد مردان تاريخ بشرى هر گونه تلخىها و شكنجه ها را تحمل نموده ، ولى در عدالت الهى كوچكترين ترديد نكرده اند

اين يك اشتباه بزرگ است كه گرايش ايده آل را از دست بدهيم ، سپس در وظيفه ترديد كنيم و چنين نتيجه بگيريم كه عدالت الهى مورد ترديد است

در نقشهء الهى نقصهاى عضوى و روانى و ساير ناملايمات را چگونه مى توان تفسير و توجيه كرد ؟ و نتيجه گيرى از ميانگين قرار دارى

3 - بنياد زندگى به حد اقل حيات همان اهميت را مى دهد كه به حد اكثر آن

4 - آيا خاموش شدن شعله فروزان حيات مخصوصاً با دست نيرومندان يا عوامل طبيعت مخالف عدالت الهى است ؟

يقين منطقى و يقين رؤيت و شهود

رابطهء سببيت براى شما است كه تنها روى پرده را مى بينيد

نسبت قانون عليت با زير بناى هستى نسبت حواس ظاهرى ما با اعماق ( من انسانى ) ما است

بياييد عقل گرانبها را از استخدام « خود طبيعى » نجات بدهيم

گنج خواهى در طلب رنجى ببر

تفسير ابيات

رنجانيدن اميرى خفتهاى را كه مار در دهانش رفته بود

اگر انسان مى دانست كه در مبارزه با نفس حيوانى با چه موجود نيرومند و خطرناكى روبرو است توانايى حركت و مبارزه را از دست مى داد مگر با عنايت خداوندى

تعليم و تربيت جمع كردن چند عدد شاخه و چوب و آنها را با ميخ و سيم به يكديگر وصل كردن و يك سر آن را بخاك بردن و آن را درخت پنداشتن نيست ، تعليم و تربيت دقت كامل در هسته و شناختن و كاشتن آن در مزرعهء پر از درخت و گلهاى بىنهايت متنوع اجتماعى است كه نه تنها بتواند در ميان آن كشتگاه درخت بارورى گردد ، بلكه امكان سر سبز نگاه داشتن آن كشتگاه هم در او بوجود بيايد

چون تعليم و تربيت كار خدا است ، اى انسانى كه نمايندگى او را پذيرفتهاى از او استمداد كن و توفيق ثمر بخش را از او مسئلت بدار

بايستى تعليم و تربيت دو درجهاى باشد

غوغاى نسل گذشته و نسل حاضر در تعليم و تربيت

نقش اصول و قوانين تثبيت شدهء گذشته در تعليم و تربيت نسل حاضر

طرق منطقى بهره بردارى از اصول تثبيت شده در تعليم و تربيت

دست از تعليم و تربيت بر نداريد با اين كه نمى توانيد فلسفه و نتايج آن را باز گو كنيد و توضيح بدهيد

و شما اى تشنگان كمال ايده آل ، از دورى و سنگلاخ بودن راه نهراسيد

تفسير ابيات

حكايت آن مرد ابله كه مغرور بود بر تملق خرس

فريب سرابهاى آب نما را مخوريد كه با خيال سيراب شدن تشنگى را فراموش كنيد تشنگى واقعى خود را درك كنيد تا از همهء چشمه سارهاى تجليات حق و حقيقت حيات براى شما فوران كند

براى شنيدن آهنگ هستى بايستى از يك يك اجزاء هستى كنار شويم تا مجموع آهنگ را از ارتعاش مجموع اجزاء بشنويم

احساس احتياج مقدمهء نيل به كمال است

رابطهء مستقيم موقعيت لازم با واحدهاى مورد احتياج

موقعيت لازم ابهام آميز احتياجات را ابهام آميز مى سازد

آيا احتياج منشا اختراع و ابتكار است ؟

آيا هر احتياجى مى تواند منشأ اختراعات و اكتشافات بوده باشد ؟

آيا احتياجات در بروز اختراعات و اكتشافات اثرى دارد ؟

آيا اختراعات و اكتشافات با قطع نظر از احتياج معلول نظم و قانون معينى است ؟

نتيجهء اختراعات و اكتشافات رهبرى شده

اگر صدايى شنيديد كه از ما فوق ( خود طبيعى ) طنين انداز شده است بدانيد كه آن صدا از افق بالاتر يعنى از قله هاى مرتفع جان شما است

نسبيت عظمت و شايستگى

گفتن نابيناى سائل كه من دو كورى دارم مرا رحم كنيد

صداى خونخواران جوامع بشرى هر چند كه زيبا باشد پاسخى جز « دور شو » ندارد

تفسير ابيات

تتمهء حكايت خرس و آن ابله كه به وفاى او اعتماد كرده بود

تفسير ابيات

گفتن موسى عليه السلام گوساله پرست را كه اين خيالانديشى تو از كجا است ؟

خيالات و وسوسه ها از بزرگترين موانع وصول به واقعيات هستند

تفسير ابيات

ترك كردن آن مرد ناصح بعد از مبالغهء پند آن مغرور خرس را

داستان عبد اللَّه بن ام مكتوم

رهبران بايستى از اصول تثبيت شده تبعيت كنند نه اين كه خود را به دست خواسته هاى بشرى بسپارند

اگر فرد يا گروه يا جامعهاى كه در فساد غوطه ور است شخصى را طرد كند به اين عنوان كه هم سنخ با ما نيست بدون ترديد آن شخص يكى از راد مردان است

تفسير ابيات

تفسير ابيات

سبب پريدن و چريدن مرغى با مرغ ديگر كه جنس او نبود

براى رسيدن دو موجود مخالف به قدر مشترك لازم است كه خصوصيت هر يك از آن دو حذف شود

تفسير ابيات

تتمهء قصهء آن مرد مغرور بر وفاى خرس و هلاكت او

آن گاه كه مى خواهيد با خودتان پيمانى ببنديد پيش از همه چيز قدرت و لجاجت نفس حيوانى و نيروى اجرايى من ايده آل تان را دقيقاً بررسى كنيد

تفسير ابيات

رفتن رسول خدا به عيادت صحابى رنجور و بيان فايدهء عيادت

در گذرگاه حيات به بالين آنان كه از راه رفتن ناتوان شدهاند بشتابيم

تفسير ابيات

جدا كردن باغبان صوفى و فقيه و علوى را از همديگر

مجموعهاى از انسانها كه در جستجوى يك هدف متشكلند با از بين رفتن فردى يا طبقهاى از آنها مجموعهء متشكل مختل گشته راه نابودى پيش خواهد گرفت

سيستم متشكل انسانى هر اندازه هم كه ثبات و استقرار داشته باشد باز نمى تواند سيستم بسته باشد ، بلكه با نظر به دو قلمرو طبيعى و انسانى همواره باز و قابل انعطاف و تغيير خواهد بود

آيا تشكل تمام جوامع روى زمين و زيستن آنان تحت سلطهء يك دولت جهانى مى تواند مشكل انسانها را حل و فصل كند ؟

حسين كيست ؟ و يزيد كيست ؟

تفسير ابيات

اگر كارى كه مى كنيم كالبد باشد نيت روح آن است

عمل بدون نيت قابل تحقق نيست

نيت بهتر از خود عمل است چه معنا دارد ؟

داستان رفتن بايزيد به كعبه

طواف به دور كعبه يعنى چه ؟

تفسير ابيات

حكايت پير و مريد

حوادث و موضوعاتى كه با ضرورت طبيعى هست و نيست مى شوند احتياجى به نيت ندارند ، بلكه نيت براى بايستگىها و شايستگىها است كه ما ايجاد مى كنيم

رؤيا و خواب چيست ؟

خواب و رؤيا از نظر منابع اسلامى

تفسير ابيات

دانستن پيغمبر كه سبب رنجورى آن شخص از گستاخى بوده است در دعا

اگر نفس دستور دهد كه عبادت خدا را به جاى بياور حتماً مكر تبه كارانهاى در بارهء تو به راه انداخته است

فعاليتهاى سحر آميز و شعبده بازىهاى نفس را ناچيز نشماريم

اگر تعقل و وجدان و گرايش مذهبى تحت سيطرهء نفس فعاليت كنند ، حكومت و فعاليت نفس علنى و قابل درك خواهد بود

حكومت و فعاليتهاى مخفيانهء نفس

اگر مى خواهيد در تاريكى وحشتناك سقوط نكنيد هيچ دلى را نيازاريد

جريان طبيعى و دگرگونى كميت و كيفيت و آثار آنها مانند ساير حقايق مربوط به مشيت الهى است

گفتگويى با جهان طبيعت

تفسير ابيات

بر انگيختن سؤال و پاشيدن سؤالات وظيفهء عقل نظرى است

بعضى از تضادهاى درونى ما

تفسير ابيات

به حيلت در سخن آوردن سائل شيخ بهلول را كه خود را ديوانه نمود

بر كنار شدن از مقررات مرسوم كه در انسان قيافهء ديوانگان ايجاد مى كند ، اقسام گوناگونى دارد

تفسير ابيات

حمله بردن سگ بر كور گدا

به نيرومندان مظلوم كش بگوييد دست از ناتوانان برداريد براى زورآزمايى ميدانهاى فراوانى وجود دارد كه شما را از بيمارى مظلوم كشى نجات داده و قهرمانتان خواهد ساخت

2 - قدرت اكتسابى

3 - قدرت قرار دادى

4 - قدرت تصنعى

تعليم و تربيت صحيح مى تواند افراد را به رهبران واقعى هدايت كند

آيا جاى شرمسارى نيست كه موجودات جامد رو به خدا باشند و انسانها از خدا روىگردان ؟

يك استدلال روشن براى اثبات شعور و توجه موجودات به خداوند

تفسير ابيات

دوم بار به سخن آوردن سايل آن بزرگ را تا حال او معلوم كند

بهلول ديوانه نما كيست ؟

مادامى كه اثر يك موجود يا يك شخصيت در مقابل ديده گان قرار بگيرد توجه به آن موجود يا شخصيت امرى است طبيعى

قضاوت و شرايط آن به طور اجمال

براى رسيدن به اغراض نفسانى دانش را به عنوان قيمت نپردازيد

اين دانش تقليدى و تعليمى حرفهاى از بىميلى خريداران احساس سقوط نموده و فغانش بلند مى شود

اگر در كاوشهاى علمى از نورانيت واقعى بينى روىگردان شويد بالاخره عمر شما در كاوشها در تاريكى سپرى خواهد گشت

علم را كه گران بهاترين حقايق است به خريداران مفلس نفروشيد

خداوندا پيش از آن كه پردهء موجوديت ما دريده شود و با اسف انگيزترين وضع با تو و با خويشتن روبه رو شويم با عنايات ربانيت پرده هاى ظلمانى جهل و هوى پرستى را از مقابل حواس ما بردار

چه تاريكى جانكاه تر از اين كه انسان به حقيقتى كه نزديكتر از خود او به خود اوست آگاهى نداشته باشد خداوندا هيچ نورى توانايى روشن ساختن اين تاريكى شگفت انگيز را ندارد ، نورى از بارگاه ربوبىات در اين تاريكى فروزان بساز

آيا مى توان ميان علم حصولى و علم حضورى مرز مشخص تعيين كرد ؟

آن جا كه روشنترين معلومات تاريكترين آنها جلوه مى كند

توجه و گرايش به خدا از ماده و شئون آن ساخته نيست

تفسير ابيات

ذكر دشوارى عذاب آخرت و سختى آن

عذاب آخرت با عذاب دنيا قابل مقايسه نيست

آيا عبادتها براى دورى از عذاب آخرت است ؟

ذكر قوم موسى و پشيمانى ايشان

گاهى عظمت حاضر باعث وحشت و دهشت مى گردد ، در اين مورد شخص غائبى را به عنوان رمز مى توان مطرح نمود

عهد شكنى ما و ثبات عهد خداوندى

چند شخصيتى ، درد بىدرمان قرن معاصر ما

اين انحرافات نامحدود ما را فقط عنايت بىنهايت خداوندى مى تواند از بين ببرد يا به نيكويىها مبدل بسازد

اين اصل را فراموش نكنيم كه گاهى شعله هاى آن آتش را كه براى بر انداختن خانمان ديگران روشن ساختهايم به زودى در دودمان خود ما زبانه خواهد كشيد

ديدن پليدى درون دردناك است ، اما احساس همين درد است كه حجاب ظلمانى پليدى را از پيش چشم انسان بر كنار خواهد زد

آيا هر انسانى حقايقى را در درون خود دارا بوده و تعليم و تربيتها و نصايح مانند قابله است كه موجب بروز آن حقايق مى باشد ؟

انا الحق منصورى و انا الحق فرعونى

تفسير ابيات

تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٩١ - نسبيت عظمت و شايستگى

((١٩٦٤)) سنگ و آهن زين جهت كه سابقند در عمل هنگام فوقى لايقند
((١٩٦٥)) و ان شرر از روى مقصودى خويش ز آهن و سنگ است زين رو پيش پيش
نسبيت عظمت و شايستگى در علل و معلولات جهان هستى مطالب فراوانى مورد بررسى و كاوش قرار مى گيرد كه ما در مباحث مثنوى تا حدودى متذكر مى شويم ، در اين ابيات جلال الدين مى خواهد در بارهء موقعيت و ارزش حقايقى صحبت كند كه در امتداد جريان قانون علت به وجود مى آيد . براى توضيح اين مسئله يك مقدمهء مختصر را بيان مى كنيم :
در مباحث گذشته گفتيم : در جريان قانون عليت در كارهاى غايى ( هدف دار ) واحدهاى ذيل را داريم :
١ - انجام دهندهء كار ( فاعل ) ٢ - اشتياق به غايت و هدف كه بايستى در انجام دهندهء كار وجود داشته باشد .
٣ - خودكار كه وسيلهء وصول به غايت و هدف است . البته اين واحد شامل تمام وسايل كار ( ماده و صورت ) نيز مى باشد .
٤ - تحقق وجود هدف و غايت .
اين چهار واحد اركان اساسى كارهاى هدف دار است . اكنون مى خواهيم بدانيم كه كدام يك از اين واحدها به عظمت و شايستگى بيشتر موصوف مى باشد .
جلال الدين با قطع نظر از علت فاعلى ( همان واحد اول كه انجام دهندهء كار است ) دو واحد ديگر را منظور نموده و عظمت و شايستگى آنها را بررسى مى كند ، مى گويد :
از آن جهت كه واحد سوم ( خود كار كه شامل ماده و صورت و ساير وسايل مربوط