تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٢ - هنگامى كه نظم روى پردهء طبيعت از طرف خداوند از هم گسيخت بر گشت نظم اولى با وسايل عادى امكان ناپذير است

((١٦٤٠)) گفت زين دو چشمهء چشم اى شقى با تبر نورى بر آر ار صادقى
هنگامى كه نظم روى پردهء طبيعت از طرف خداوند از هم گسيخت بر گشت نظم اولى با وسايل عادى امكان ناپذير است با يك نظر دقيق تحولاتى كه در روى پردهء طبيعت صورت مى گيرد بر دو قسم اساسى تقسيم مى گردد : قسم اول تحولاتى است كه مستند به خود عوامل طبيعى است ، مانند : احتراقى كه مستند به آتش طبيعى است مانند : خشكيدن چشمه سارى كه مستند به انقطاع باران يا افتادن صخره اى به منبع آن چشمه سار است ، شكى نيست كه اين پديدهء طبيعى از عوامل طبيعى ناشى شده است ، به همين جهت است كه با جريان عوامل معمولى دو باره چشمه سار مفروض مى تواند مملو از آب باشد . مثلًا باران بيايد يا برف ببارد و منابع را پر كند ، يا صخره اى را كه به منبع افتاده و آن را كور كرده است با كلنگ و ديناميت متلاشى كنند و منبع را پاك كنند و از همين قبيل است اختلالات عضوى . مثلًا اگر چشم انسانى به طور طبيعى آب بياورد با عمل مناسب مى توان آن آب را از بين برده بينايى چشم را دو باره بر گردانيد .
قسم دوم تغيير و تحولى است كه مستند به عوامل طبيعى نيست ، بلكه با مشيت خداوندى اين تغير مربوط به پشت پردهء طبيعت است . مثلًا عصايى كه در دست موسى عليه السلام اژدها شد آن اژدها را با بيل و سنگ و گلوله نمى توان كشت ، زيرا ، آن اژدها موجوديت خود را از عوامل طبيعى نگرفته است كه به وسيله عوامل طبيعى ديگر از بين برود .
اين كه خداوند مى فرمايد : « اگر آبهاى چاه ها يا چشمه سارهاى شما بخشكد كيست كه آن آبها را دو باره بر گرداند ؟ » مقصود قسم دوم از تغيرات است كه مربوط