تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٠٢ - به كار بردن علت اولى در بارهء خدا غلط است

نفر از آنها را كاملًا مساوى دريافت و اين عدم تساوى بدون ترديد بهره بردارى آنها را از مزاياى طبيعت مختلف متنوع خواهد ساخت .


((١٦٢٥)) چار طبع و علت اولى نيم در تصرف دائماً من باقيم
به كار بردن علت اولى در بارهء خدا غلط است اين بحث يكى از اساسىترين مباحث فلسفهء الهى است ، در اين مسئله با چه نظريات مختلف و متناقض فراوانى كه روبه رو هستيم ، در اين بيت جلال الدين مى گويد : خداوند نه مركب از چهار طبع است و نه علت اولى است .
اين كه خداوند موجود مادى نيست و در نتيجه از عناصر و ساير نمودهاى طبيعى تشكيل نيافته ، كاملًا روشن است ، اما اين كه خداوند علت اولى نيست ، يعنى چه ؟ مى دانيم كه چه در مكتب فلسفى و چه در مكتب ادبى با اين گونه كلمات در بارهء خداوند روبه رو هستيم :
علت اولى ، عله العلل ، موجود اول ، حقيقت اولى . . . ولى با يك نظر دقيق خدا نه علت است و نه اطلاق اول ( نقطه ى آغاز يك مقوله كمى ) براى او منطقى است ، پس در اين جا دو مسئله داريم :
١ - خدا علت نيست .
٢ - بر فرض اين كه اطلاق علت با بعضى از جهات براى او صحيح باشد ، علت اولى نيست .