شرح مثنوى

دفتر چهارم

ديباچه دفتر چهارم

تمامى حكايت آن عاشق كه از عسس گريخت در باغى مجهول، خود معشوق را در باغ يافت و عسس را از شادى دعاى خير مىكرد و مىگفت كه عسى أن تكرهوا شيئا و هو خير لكم

حكايت آن واعظ كه هر آغاز تذكير، دعاى ظالمان و سخت دلان و بىاعتقادان كردى

سؤال كردن از عيسى

قصد خيانت كردن عاشق و بانگ بر زدن معشوق بر وى

قصه آن صوفى كه زن خود را با بيگانهاى بگرفت

معشوق را زير چادر پنهان كردن جهت تلبيس، و بهانه گفتن زن، كه إن كيدكن عظيم

گفتن زن كه او در بند جهاز نيست مراد او ستر و صلاح است و جواب گفتن صوفى اين را سر پوشيده

غرض از سميع و بصير گفتن خدا را

مثال دنيا چون گولخن و تقوى چون حمام

قصه آن دباغ كه در بازار عطاران از بوى عطر و مشك بىهوش و رنجور شد

معالجه كردن برادر دباغ، دباغ را به خفيه به بوى سرگين

عذر خواستن آن عاشق از گناه خويش به تلبيس و روى پوش و فهم كردن معشوق آن را نيز

رد كردن معشوقه عذر عاشق را و تلبيس او را در روى او ماليدن

گفتن آن جهود على را كرم الله وجهه كه اگر اعتماد دارى بر حافظى حق از سر اين كوشك خود را در انداز و جواب گفتن امير المؤمنين او را

قصه مسجد اقصى و خروب و عزم كردن داود

شرح إنما المؤمنون إخوة و العلماء كنفس واحدة خاصه

بقيه قصه بناى مسجد اقصى

قصه آغاز خلافت عثمان رضى الله عنه و خطبه وى در بيان آن كه ناصح فعال به فعل به از ناصح قوال به قول

در بيان آن كه حكما گويند آدمى عالم صغرى است و حكماى الهى گويند آدمى عالم كبرى است زيرا آن علم حكما بر صورت آدمى مقصور بود و علم اين حكما در حقيقت حقيقت آدمى موصول بود

تفسير اين حديث كه مثل امتى كمثل سفينة نوح من تمسك بها نجا و من تخلف عنها غرق

قصه هديه فرستادن بلقيس از شهر سبا سوى سليمان

كرامات و نور شيخ عبد الله مغربى قدس الله سره

باز گردانيدن سليمان

قصه عطارى كه سنگ ترازوى او گل سر شوى بود و دزديدن مشترى گل خوار از آن گل، هنگام سنجيدن شكر، دزديده و پنهان

دل دارى كردن و نواختن سليمان

ديدن درويش جماعت مشايخ را در خواب و درخواست كردن روزى حلال بىمشغول شدن به كسب و از عبادت ماندن و ارشاد ايشان او را و ميوههاى تلخ و ترش كوهى بر وى شيرين شدن به داد آن مشايخ

نيت كردن او كه اين زر بدهم بد آن هيزم كش چون من روزى يافتم به كرامات مشايخ، و رنجيدن آن هيزم كش از ضمير و نيت او

تحريض سليمان

سبب هجرت ابراهيم ادهم قدس الله سره و ترك ملك خراسان

حكايت آن مرد تشنه كه از سر جوز بن جوز مىريخت در جوى آب كه در گو بود و به آب نمىرسيد تا به افتادن جوز، بانگ آب بشنود و او را چو سماع خوش، بانگ آب اندر طرب مىآورد

تهديد فرستادن سليمان

پيدا كردن سليمان

باقى قصه ابراهيم ادهم قدس الله سره

بقيه قصه اهل سبا و نصيحت و ارشاد سليمان

آزاد شدن بلقيس از ملك و مست شدن او از شوق ايمان، و التفات همت او از همه ملك منقطع شدن وقت هجرت، الا از تخت

چاره كردن سليمان

قصه يارى خواستن حليمه از بتان چون عقيب فطام، مصطفى را

حكايت آن پير عرب كه دلالت كرد حليمه را به استعانت به بتان

خبر يافتن جد مصطفى عبد المطلب از گم كردن حليمه محمد را

نشان خواستن عبد المطلب از موضع محمد

بقيه قصه دعوت رحمت، بلقيس را

مثل قانع شدن آدمى به دنيا و حرص او در طلب دنيا و غفلت او از دولت روحانيان كه أبناى جنس وىاند و نعره زنان كه يا ليت قومى يعلمون

بقيه عمارت كردن سليمان

قصه شاعر و صله دادن شاه و مضاعف كردن آن وزير بو الحسن نام

باز آمدن آن شاعر بعد چند سال به اميد همان صله و هزار دينار فرمودن بر قاعده خويش، و گفتن وزير نو هم حسن نام، شاه را كه اين سخت بسيار است و ما را خرجهاست و خزينه خالى است و من او را به ده يك آن خشنود كنم

مانستن بدرايى اين وزير دون در افساد مروت شاه به وزير فرعون يعنى هامان در افساد قابليت فرعون

نشستن ديو بر مقام سليمان

در آمدن سليمان

آموختن پيشه گور كنى قابيل از زاغ پيش از آن كه در عالم علم گور كنى و گور بود

قصه صوفى كه در ميان گلستان سر به زانو مراقب بود يارانش گفتند سر بر آور تفرج كن بر گلستان و رياحين و مرغان و آثار رحمة الله تعالى

قصه رستن خروب در گوشه مسجد اقصى و غمگين شدن سليمان

بيان آن كه حصول علم و مال و جاه بد گوهران از فضيحت اوست و چون شمشيرى است كه افتاده است به دست راه زن

تفسير يا أيها المزمل

در بيان آن كه ترك الجواب جواب مقرر اين سخن كه جواب الاحمق سكوت، شرح اين هر دو در اين قصه است كه گفته مىآيد

در تفسير اين حديث مصطفى

در تفسير اين آيت كه و أما الذين فى قلوبهم مرض فزادتهم رجسا و قوله يضل به كثيرا و يهدى به كثيرا

چاليش عقل با نفس همچون تنازع مجنون با ناقه ميل مجنون سوى حره ميل ناقه واپس سوى كره چنان كه گفت مجنون هوى ناقتى خلقى و قدامى الهوى # و إنى و إياها لمختلفان

نوشتن آن غلام قصه شكايت نقصان اجرى سوى پادشاه

حكايت آن فقيه با دستار بزرگ و آن كه بربود دستارش و بانگ مىزد كه باز كن ببين كه چه مىبرى آن گه ببر

نصيحت دنيا اهل دنيا را به زبان حال و بىوفايى خود را نمودن به وفا طمع دارندگان از او

بيان آن كه عارف را غذايى است از نور حق كه«أبيت عند ربى يطعمنى و يسقينى» و قوله«الجوع طعام الله يحيى به أبدان الصديقين أي فى الجوع يصل طعام الله»

تفسير«أوجس فى نفسه خيفة موسى قلنا لا تخف إنك أنت الأعلى

زجر مدعى از دعوى و امر كردن او را به متابعت

بقيه نوشتن آن غلام رقعه به طلب اجرى

حكايت آن مداح كه از جهت ناموس شكر ممدوح مىكرد و بوى اندوه و غم اندرون او و خلاقت دلق ظاهر او مىنمود كه آن شكرها لاف است و دروغ

گشتند خلق مژدهور خويش يكدگر # از سروران دين كه فلان جا فلان رسيد

در يافتن طبيبان الهى امراض دين و دل را در سيماى مريد و بيگانه، و لحن گفتار او و رنگ چشم او و بىاين همه نيز از راه دل كه«إنهم جواسيس القلوب فجالسوهم بالصدق»

مژده دادن ابو يزيد از زادن ابو الحسن خرقانى قدس الله روحهما پيش از سالها و نشان صورت او، سيرت او يك به يك، و نوشتن تاريخ نويسان آن را جهت رصد

قول رسول صلى الله عليه و سلم إنى لأجد نفس الرحمن من قبل اليمن

نقصان اجراى جان و دل صوفى از طعام الله

آشفتن آن غلام از نارسيدن جواب رقعه از قبل پادشاه

كژ وزيدن باد بر سليمان

شنيدن شيخ ابو الحسن رضى الله عنه خبر دادن ابو يزيد را و بود او و احوال او

رقعه ديگر نوشتن آن غلام پيش شاه چون جواب آن رقعه اول نيافت

قصه آن كه كسى به كسى مشورت مىكرد گفتش مشورت با ديگرى كن كه من عدوى توام

امير كردن رسول

اعتراض كردن معترضى بر رسول

جواب گفتن مصطفى

قصه سبحانى ما أعظم شأنى گفتن أبو يزيد قدس الله سره و اعتراض مريدان و جواب اين مر ايشان را نه به طريق گفت زبان بلكه از راه عيان

بيان سبب فصاحت و بسيار گويى آن فضول به خدمت رسول

بيان رسول

علامت عاقل تمام، و نيم عاقل و مرد تمام و نيم مرد و علامت شقى مغرور لا شىء

قصه آن آبگير و صيادان و آن سه ماهى، يكى عاقل و يكى نيم عاقل، و آن دگر مغرور و أبله مغفل لا شىء و عاقبت هر سه

سر خواندن وضو كننده اوراد وضو را

شخصى به وقت استنجا مىگفت اللهم ارحنى رائحة الجنة به جاى آن كه اللهم اجعلنى من التوابين و اجعلنى من المتطهرين كه ورد استنجاست و ورد استنجا را به وقت استنشاق مىگفت عزيزى بشنيد و اين را طاقت نداشت

قصه آن مرغ گرفته كه وصيت كرد كه بر گذشته پشيمانى مخور، تدارك وقت انديش، و روزگار مبر در پشيمانى

چاره انديشيدن آن ماهى نيم عاقل و خود را مرده كردن

بيان آن كه عهد كردن احمق وقت گرفتارى و ندم هيچ وفايى ندارد كه لو ردوا لعادوا لما نهوا عنه و إنهم لكاذبون صبح كاذب وفا ندارد

در بيان آن كه وهم قلب عقل است و ستيزه اوست بدو ماند و او نيست و قصه مجاوبات موسى

بيان آن كه عمارت در ويرانى است و جمعيت در پراكندگى است و درستى در شكستگى است و مراد در بىمرادى است و وجود در عدم است و على هذا بقية الاضداد و الأزواج

بيان آن كه هر حس مدركى را از آدمى نيز مدركاتى ديگر است كه از مدركات آن حس دگر بىخبر است چنان كه هر پيشهور استاد اعجمى كار آن استاد دگر پيشهور است و بىخبرى او از آن كه وظيفه او نيست، دليل نكند كه آن مدركات نيست، اگر چه به حكم حال منكر بود آن را، أما

حمله بردن اين جهانيان بر آن جهانيان و تاختن بردن سينور ذر و نسل، كه سر حد غيب است و غفلت ايشان از كمين كه چون غازى به غزا نرود كافر تاختن آورد

بيان آن كه تن خاكى آدمى همچون آهن نيكو جوهر، قابل آينه شدن است، تا در او هم در دنيا بهشت و دوزخ و قيامت و غير آن معاينه بنمايد نه بر طريق خيال

باز گفتن موسى

بيان آن كه در توبه باز است

گفتن موسى

شرح كردن موسى

تفسير كنت كنزا مخفيا فأحببت أن اعرف

غره شدن آدمى به ذكاوت و تصويرات طبع خويشتن و طلب ناكردن علم غيب كه علم انبياست

بيان اين خبر كه كلموا الناس على قدر عقولهم لا على قدر عقولكم حتى لا يكذبوا الله و رسوله

مشورت كردن فرعون با ايسيه در ايمان آوردن به موسى

قصه باز پادشاه و كمپير زن

قصه آن زن كه طفل او بر سر ناودان غيژيد و خطر افتادن بود و از على كرم الله وجهه چاره جست

مشورت كردن فرعون با وزيرش هامان در ايمان آوردن به موسى

تزييف سخن هامان عليه اللعنة

نوميد شدن موسى

منازعت اميران عرب با مصطفى

در بيان آن كه شناساى قدرت حق نپرسد كه بهشت و دوزخ كجاست

جواب دهرى كه منكر الوهيت است و عالم را قديم مىگويد

تفسير اين آيت كه و ما خلقنا السموات و الأرض و ما بينهما إلا بالحق نيافريدمشان بهر همين كه شما مىبينيد بلكه بهر معنى و حكمت باقيه كه شما نمىبينيد آن را

وحى كردن حق به موسى

خشم كردن پادشاه بر نديم و شفاعت كردن شفيع، آن مغضوب عليه را و از پادشاه در خواستن، و پادشاه شفاعت او قبول كردن و رنجيدن نديم از اين شفيع كه چرا شفاعت كردى

گفتن خليل مر جبرئيل را

مطالبه كردن موسى

بيان آن كه روح حيوانى و عقل جزوى و وهم و خيال بر مثال دوغاند و روح كه باقى است در اين دوغ همچون روغن پنهان است

مثال ديگر هم در اين معنى

حكايت آن پادشاه زاده كه پادشاهى حقيقى به وى روى نمود، يوم يفر المرء من اخيه و امه و أبيه نقد، وقت او شد،

عروس آوردن پادشاه فرزند خود را از خوف انقطاع نسل

اختيار كردن پادشاه دختر درويش زاهدى را از جهت پسر و اعتراض كردن اهل حرم و ننگ داشتن ايشان از پيوندى درويش

مستجاب شدن دعاى پادشاه در خلاص پسرش از جادوى كابلى

در بيان آن كه شه زاده آدمى بچه است، خليفه خداست، پدرش آدم صفى خليفه حق، مسجود ملايك، و آن كمپير كابلى دنياست كه آدمى بچه را از پدر ببريد به سحر، و انبيا و اوليا آن طبيب تدارك كننده

حكايت آن زاهد كه در سال قحط شاد و خندان بود با مفلسى و بسيارى عيال، و خلق مىمردند از گرسنگى گفتندش چه هنگام شادى است كه هنگام صد تعزيت است گفت مرا بارى نيست

بيان آن كه مجموع عالم صورت عقل كل است، چون با عقل كل به كژ روى جفا كردى صورت عالم تو را غم فزايد اغلب احوال، چنان كه دل با پدر بد كردى صورت پدر غم فزايد تو را و نتوانى رويش را ديدن، اگر چه پيش از آن نور ديده بوده باشد و راحت جان

قصه فرزندان عزير

تفسير اين حديث كه انى لأستغفر الله فى كل يوم سبعين مرة

بيان آن كه عقل جزوى تا به گور بيش نبيند در باقى مقلد اوليا و انبياست

بيان آن كه يا ايها الذين آمنوا لا تقدموا بين يدى الله و رسوله

قصه شكايت استر با شتر كه من بسيار در رو مىافتم در راه رفتن، تو كم در روى مىآيى اين چراست و جواب گفتن شتر او را

تصديق كردن استر جوابهاى شتر را و اقرار آوردن به فضل او بر خود، و از او استعانت خواستن و بدو پناه گرفتن به صدق، و نواختن شتر او را و ره نمودن و يارى دادن پدرانه و شاهانه

لابه كردن قبطى سبطى را كه يك سبوبه نيت خويش از نيل پر كن و بر لب من نه تا بخورم به حق دوستى و برادرى كه سبو كه شما سبطيان بهر خود پر مىكنيد از نيل، آب صاف است و سبو كه ما قبطيان پر مىكنيم خون صاف است

در خواستن قبطى دعاى خير و هدايت از سبطى و دعا كردن سبطى قبطى را به خير و مستجاب شدن از أكرم الاكرمين و أرحم الراحمين

حكايت آن زن پليد كار كه شوهر را گفت كه آن خيالات از سر امرودبن مىنمايد تو را، كه چنينها نمايد چشم آدمى را سر آن امرودبن از سر امرودبن فرود آى تا آن خيالها برود و اگر كسى گويد كه آن چه آن مرد مىديد خيال نبود و جواب اين مثالى است نه مثل در مثال همين

باقى قصه موسى

اطوار و منازل خلقت آدمى از ابتدا

بيان آن كه خلق دوزخ گرسنگانند و نالاناند به حق كه روزىهاى ما را فربه گردان و زود زاد به ما رسان كه ما را صبر نماند

رفتن ذو القرنين به كوه قاف و در خواست كردن كه اى كوه قاف از عظمت صفت حق ما را بگو و گفتن كوه قاف كه صفت عظمت او در گفت نيايد كه پيش آن ادراكها فدا شود و لابه كردن ذو القرنين كه از صنايعش كه در خاطر دارى و بر تو گفتن آن آسانتر بود بگوى

مورى بر كاغذى مىرفت نبشتن قلم ديد قلم را ستودن گرفت مورى ديگر كه چشم تيز تر بود گفت ستايش انگشتان را كن كه آن هنر از ايشان مىبينم مورى ديگر كه از هر دو چشم روشن تر بود گفت من بازو را ستايم كه انگشتان فرع بازواند الى آخره

نمودن جبرئيل

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٣٨٤ - مشورت كردن فرعون با ايسيه در ايمان آوردن به موسى

مشورت كردن فرعون با ايسيَه در ايمان آوردن به موسى ٧‌

باز گفت او اين سخن با ايسيَه‌		گفت جان افشان بر اين اى دل سيه‌

بس عنايت‌هاست متنِ اين مقال‌		زود درياب اى شه نيكو خصال‌

وقت كشت آمد زهى پُر سود كشت‌		اين بگفت و گريه كرد و گرم گشت‌

بر جهيد از جا و گفتا بَخَّ لك‌		آفتابى تاج گشتت اى كَلَك‌

عيبِ كَل را خود بپوشاند كلاه‌		خاصه چون باشد كله خورشيد و ماه‌

هم در آن مجلس كه بشنيدى تو اين‌		چون نگفتى آرى و صد آفرين؟

اين سخن در گوش خورشيد ار شدى‌		سر نگون بر بوىِ اين زير آمدى‌

هيچ مى‌دانى چه وعده است و چه داد؟		مى‌كند ابليس را حق افتقاد

چون بدين لطف آن كريمت باز خواند		اى عجب چون زهره‌ات بر جاى ماند

زهره‌ات ندريد تا ز آن زهره‌ات‌		بودى اندر هر دو عالم بهره‌ات‌

ب ٢٦٠٥- ٢٥٩٦ ايسيه: چنين است در قصص قرآن سور آبادى نيز، ليكن مشهور آسيه است. اما مشورت فرعون با آسيه در تاريخ‌هاى معتبر چون تاريخ طبرى و الكامل ابن اثير و برخى قصه‌هاى قرآن ديده نشد. در حبيب السير به نقل از نسخ معتبر آمده است كه: «چون فرعون مؤمنان سحره را دست و پا بريد زوجه‌اش آسيه كه تا آن زمان ايمان خود را پنهان مى‌داشت با فرعون در آن باب لجاج كرده به اتيان احتجاج در نبوت موسى و هارون قيام نموده فرعون را به قبول ملت بيضا تحريص فرمود.» (تاريخ حبيب السير، ج ١، ص ٨٨) آوردن جمله «دل سيه» و «شه نيكو خصال» از زبان يك تن، در يك وقت براى يك شخص بعيد است. مى‌توان گفت براى رعايت قافيه است. نيكلسون نوشته است «نيكو خصال» را آسيه براى آن گفت تا فرعون را دل جويى كرده باشد.

بَخَّ لَك: خوشا به تو.