شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٤٠١ - تزييف سخن هامان عليه اللعنة

تو: خطاب به هامان است و هر كه سيرت او دارد.

حالت بد: كنايت از قدرت ظاهرى.

دولت: جزء اول آن «دَو» است و جزء دوم «لت»: ضربت. اول دولت دويدن است براى به دست آوردن و آخر آن لت خوردن.

خز خزان: اندك اندك واپس كشيدن، خزان خزان رفتن.

بهار خزان شدن: دولت وبال گشتن.

مشرق و مغرب: كنايت از گذشت روز و شب. (روزگارى كه پايدار نيست چگونه كسى در آن پايدار تواند زيست.) زهر در جان آگندن: كنايت از فريفتن و گمراه ساختن.

مُوبِد: اسم فاعل از ايباد، از ثلاثى وَبد. اوبَدَهُ: او را تنها گذارد. «مُوبد» در بيت كنايت از «واگذارنده» است. بعض شارحان موبد را روحانى زرتشتى معنى كرده‌اند و خطاست.

مردم با حرمت نهادنِ صاحبان قدرت آنان را تباه مى‌كنند. (اگر اعتقادى بدين حقيقت نداريد به قوم عاد بنگر.) ذَلَّت نَفسُهُ: نفس او خوار شد. (نگاه كنيد به: ذيل بيت ٣٧٩٣/ ٣) چون كه شدن: كنايت از گردن فرازى كردن. تكبر ورزيدن.

داد و ستد كردن: اثر كردن.

قوم عاد: نگاه كنيد به: ذيل بيت ٢٦٤٨/ ٢. (زهر تكبر عاديان را از پا در آورد.) هامان رمز فريفتگان قدرت است كه تعظيم و تواضع مردم ديده آنان را مى‌بندد.

پندارند براستى آنان را مقامى است و تعظيم كننده را به ايشان اهتمامى. دو روزى اين سو آن سو بتازند و گردن افرازند. از شراب قدرت مست شوند بخرامند و ندانند در دام‌اند كه‌ وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً. (آل عمران، ١٧٨) آن تكبر و ستايش اطرافيان را كه در پى دارد براى آنان چون زهر است، زهرى كه روح را مى‌كشد و برابر اين گروه متكبر، مردمان فروتن‌اند، فروتن برابر خداى عز و جل، لاجرم خداشان مى‌نوازد، و متكبران را به سر در مى‌اندازد.

مولانا چنان كه شيوه اوست براى نشان دادن زيان تكبر و سود تواضع مثال‌ها مى‌زند.

سپس بدين نكته اشارت مى‌كند كه اگر بنده اى خود را مى‌راند و به حق زنده ساخت بدو