قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٥٥ - جهان از هيولاى امكان و صورت تركيب، تشكيل يافته است

نفسه لأنّ العلّة تتقدّم على المعلول بالذّات. . . ١.

و در چند سطر بعد مى‌گويد:

و بهذا الطّريق يعلم أنّه لا يجوز أن يكون ماهيّة الشّىء سببا لوجود العارض للماهية لأنّ وجود العلّة هو سبب فى وجود المعلول و ليس للماهيّة وجودان أحدهما مفيد و الآخر مستفيد. . .

آنچه از اين عبارات استفاده مى‌شود، اين است كه شىء ممكن داراى دو حيثيت وجود و ماهيت است كه به‌منزلۀ ماده و صورت عقلى آن مى‌باشند و اين تركيب نيز از لوازم امكان است؛ به‌طورى كه اگر امكان نبود تركيب پا به عرصۀ ظهور نمى‌گذاشت.

بنابراين مفاد قاعدۀ «كلّ ممكن زوج تركيبى» مورد توجه فيلسوف بزرگ بوده است و هرگز نمى‌توان ادعا كرد كه از اين معنى غافل بوده است.

شيخ الرّئيس ابو على سينا، اين قاعده را تحت عنوان «كلّ ممكن زوج تركيبى» مورد بحث قرار داده است. به‌اين‌ترتيب كه مى‌گويد اگر چيزى وجودش هميشه از ناحيۀ غير بوده باشد، مركب است و هرگز نمى‌تواند بسيط الحقيقه باشد؛ زيرا آنچه از ناحيۀ غير براى شىء حاصل مى‌شود با آنچه شىء در حدّ ذات خود داراست، متفاوت است و چيزى كه داراى دو حيثيت متفاوت باشد، مركب است. بنابراين جز ذات پاك حق تعالى كه وجودش از ناحيۀ غير نيست و بسيط محض است همۀ موجودات امكانى، خالى از يك نوع تركيب نمى‌باشند.

عبارت ابو على سينا در اين باب چنين است:

. . . و الّذى يجب وجوده بغيره دائما فهو أيضا غير بسيط الحقيقة لأنّ الذى له بإعتبار ذاته غير الّذى له من غيره و هو حاصل الهويّة منهما جميعا فى الوجود فلذلك لا شىء غير واجب الوجود تعرّى عن ملابسة ما بالقوّة و الإمكان بإعتبار نفسه و هو الفرد و غيره زوج تركيبى ٢.

در اين عبارت كوتاه و پرمعنى، به دو قاعده بزرگ كه در مباحث فلسفۀ اولى و حكمت الهى حائز اهميت فراوانند، اشاره شده است. نخست قاعدۀ شريف «بسيط الحقيقة كلّ الأشياء و ليس بواحد منها» كه در حرف «ب» اين رساله به تفصيل مورد بحث قرار گرفت و ديگر قاعدۀ «كل ممكن زوج تركيبى» كه اكنون در اينجا مورد بحث و

[١] مجموعه رسائل. فارابى، رسالۀ زنون، ص ٣.

[٢] الشفاء. بخش الهيات، ص ٤٧.