آيا در جوهر عاقل، پس از متحد شدن با صورت معقول، تفاوتى حاصل شده يا در جوهر عاقل، پس از متحد شدن با صورت معقول، هيچ‌گونه تفاوتى حاصل نشده است؛ بلكه جوهر عاقل پس از اتحاد با معقول همان جوهر عاقل پيش از اتحاد با معقول است؟ اگر گفته شود جوهر عاقل، پس از اتحاد با معقول همان جوهر عاقل پيش از اتحاد با معقول است و هيچ‌گونه تفاوتى در آن حاصل نشده است، لازم مى‌آيد كه بين تعقل و عدم تعقل هيچ‌گونه تفاوتى وجود نداشته باشد. ولى اگر گفته شود كه در جوهر عاقل، پس از اتحاد با صورت معقول تفاوتى حاصل شده و حالتى كه پيش از اتحاد با صورت معقول داشته از دست داده است، در اينجا اين سؤال مطرح مى‌شود كه آيا آنچه پس از اتحاد با صورت معقول از بين رفته است ذات جوهر عاقل است يا اين‌كه حالتى از حالات آن؟ اگر گفته شود ذات جوهر عاقل از بين رفته، در اين صورت انعدام شىء انجام شده نه اتحاد ميان دو شىء؛ ولى اگر گفته شود يكى از حالات جوهر عاقل از بين رفته است نه ذات آن، در اين صورت نيز استحاله انجام گرفته است نه اتحاد.

علاوه‌بر آنچه ذكر شد، اشكال ديگرى در اينجا وجود دارد و آن عبارت است از اين‌كه ميان اتحاد و عدم اتحاد در جوهر عاقل، ناچار بايد هيولاى مشتركى وجود داشته باشد و اين امر مستلزم تركب است و چيزى كه مركب باشد، بسيط نخواهد بود.

عبارت شيخ الرّئيس در كتاب اشارات چنين است:

و هم و تبينه-إنّ قوما من المتصدّرين يقع عندهم أنّ الجواهر العاقل إذا عقل صورة عقلية صار هو هى؛ فلنفرض الجوهر العاقل عقل (الف) و كان هو على قولهم بعينه المعقول من (الف) ؛ فهل هو حينئذ كما كان عند ما لم يعقل (الف) أو بطل منه ذلك؟ فإن كان كما كان، فسواء عقل (الف) أو لم يعقلها. و إن كان بطل منه ذلك أبطل على أنّه حال له أو على أنّه ذاته؟ فان كان على أنّه حال و الذّات باقية، فهو كسائر الإستحالات ليس هو على ما يقولون؛ و إن كان على أنّه ذاته فقد بطل ذاته و حدث شىء آخر ليس أنّه، صار هو شيئا آخر. على أنّك إذا تأمّلت هذا أيضا علمت أنّه يقتضى هيولى مشتركة و تجدّد مركّب لا بسيط.

زيادة تنبيه-و أيضا إذا عقل (الف) ثمّ عقل (ب) أيكون كما كان عند ما عقل (الف) حتّى يكون سواء عقل (ب) أو لم يعقلها، أو يصير شيئا آخر؟ و يلزم منه ما