قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٩٨ - الاشياء المساوية لشىء واحد متساوية
الأشياء المساوية لشىء واحد متساوية
هرگاه اشيائى با يك شىء مساوى باشند، خود آن اشياء نيز با يكديگر مساوى خواهند بود. مثلا اگر فرض كنيم كه الف و ب و ج همه با د مساوى هستند، در اين صورت الف و ب و ج نيز با يكديگر مساوى خواهند بود. زيرا هنگامى كه حقيقت چند شىء با حقيقت يك شىء مساوى باشد، آن اشياء داراى يك حقيقت خواهند بود؛ و اگر آن اشياء با يكديگر مساوى نباشند، داراى حقيقت واحد نيستند و اين امر مستلزم اجتماع نقيضين خواهد شد؛ چون لازمۀ اين فرض آن است كه اشياء مورد بحث هم داراى حقيقت واحد هستند و هم داراى حقيقت واحد نيستند. پس فرض مساوى نبودن اشياء با يكديگر، بعد از اينكه همۀ آنها با شىء واحد مساوى هستند، مستلزم اجتماع نقيضين خواهد بود.
اين قاعده، كه زيربناى بسيارى از مسائل رياضى و هندسى است و مىتوان آن را يكى از مهمترين اصول علوم رياضى به حساب آورد، در كتب فلسفى و كلامى نيز مورد بحث قرار گرفته و در طبيعيات و مسائل مربوط به زمان و اجسام نيز منشأ آثار بسيار است.
امام فخر رازى در خاتمۀ كتاب الاربعين فى اصول الدين، كه در آنجا چهل مسئله را مورد بحث قرار داده است، آخرين بحث خود را به ذكر مقدماتى كه زيربناى مسائل گوناگون عقلى است، اختصاص داده و مىگويد:
خاتمه الكتاب فى ضبط المقدمات الّتى يمكن الرّجوع اليها فى اثبات المطالب العقلية ١.
سپس قضيۀ «استحالۀ اجتماع و ارتفاع نقيضين» را به عنوان ابده بديهيات و نخستين سنگ ساختمان انديشۀ بشر مطرح مىكند و مقدماتى را بر آن استوار مىسازد كه هركدام از آن
[١] الاربعين فى اصول الدين. ص ٤٧٩.