قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٨٢ - دبيران كاتبى

الإمتناع الذّاتى إلى الوجوب الذّاتى أو غيره؛ و كذا لا يمكن إنتقاله من الوجوب الذّاتى إلى غيره من النّسب و هذا حكم ضرورى ١.

چنان‌كه مشاهده مى‌نماييم، دبيران كاتبى در اين عبارات جواز تأخّر سه‌گانه را از موصوف‌هاى خود مستلزم جواز انقلاب در ذاتيات شىء مى‌داند، و چون انقلاب در ذاتيات شىء محال است، نتيجه مى‌گيرد كه تأخر صفات مانند امكان، وجوب و امتناع از موصوف‌هاى خود به‌هيچ‌وجه جايز نمى‌باشد. در اينجا اگر اين نتيجه را صغرى قرار دهيم و قاعدۀ شيخ اشراق را مبنى بر اعتبارى بودن صفات ممتنع التأخّر به عنوان كبراى قياس بر آن بيافزاييم، نتيجه مى‌گيريم كه مواد سه‌گانه مانند امكان، وجوب و امتناع، و هرگونه صفت كه از اين قبيل بوده باشد، پيوسته امورى اعتبارى است.

صاحب كتاب مواقف نيز اين قاعده را مورد بحث قرار داده و امتناع تأخّر صفات را از موصوف‌هاى خود براى اثبات اعتبارى بودن آن صفات كافى دانسته است، سپس اصل اين قاعده را به انضمام قاعدۀ ديگر، كه در آغاز اين مبحث يادآورى شد، به شيخ اشراق شهاب الدّين سهروردى نسبت داده است؛ چنان‌كه مى‌گويد:

و يكفينا فى الاستدلال على كون الوجوب و الامكان أمرا إعتباريّا، إمتناع تأخّره عن وجود الموصوف و لا شبهة فى أن الإمكان أو الوجوب يمتنع تأخّره عن وجود موصوفه و كلّ صفة ثبوتيّة لا يمتنع تأخّرها عن وجود موصوفها بل يجب تأخّرها عنه. و يكون هذا الدّليل مطرّدا فى كلّ صفة يمتنع تأخّرها عن وجود موصوفها كالحدوث و نظائره ٢.

[١] همان.

[٢] المواقف (همراه شرح جرجانى) ج ١، ص ٣٨٦.