قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٤٣٦ - بنيانگذار قاعده

جز اين نيست كه: مفاهيم عامّه هرگاه در خارج تحقق خارجى داشته باشند، به‌طور تسلسل تكرار خواهند شد و هرچيزى كه وجودش در خارج تا بى‌نهايت تكرارپذير باشد، جز يك اعتبار عقلى چيز ديگرى نخواهد بود.

بنيان‌گذار قاعده

نخستين فيلسوف اسلامى كه اين قاعده را در آثار خويش مطرح كرده است، بايد شيخ شهاب الدين سهروردى را نام برد. اين فيلسوف براى اثبات اعتبارى بودن طبايع عامّه دو قاعدۀ مهم بنياد نهاده است كه به‌ترتيب عبارتند از:

١. كلّ نوع يتكرّر فهو إعتبارى.

٢. كلّ ما لا يجب تأخره عن الوجود فهو اعتبارى.

در مورد قاعدۀ دوم إن شاء اللّه در باب حرف (ى) اين رساله بحث خواهيم كرد. اما در مورد قاعدۀ اول كه اكنون مورد بحث و گفت‌وگو است، عبارت وى چنين است:

مخلص القسطاس، كلّ ما رأيت تكرّر أنواعه متسلسلا مترادفا فطريق التّفضّى ما قلت فافهم و فتّش كلّ كلام حتّى لا يقع الأمر ذهنيا مأخوذا ذاتا عينيّة فتفضى إلى الباطل و أطنبت لعظم حاجة مست فيما بعد و كثرة الخبط فيه ١.

صاحب مواقف اين قاعده را از سهروردى نقل كرده و به‌طور مبسوط آن را مورد بحث قرار داده است.

محشّى معروف كتاب شرح مواقف، مولى حسن چلبى، معقتد است، ذكر كلمه نوع در باب اين قاعده ضرورى و لازم نيست. زيرا هرگونه مفهوم كه داراى اين خصوصيت باشد، يعنى وجودش در خارج مستلزم تكرار و تسلسل گردد، اعم از اين‌كه نوع باشد يا غير نوع، بايد فقط يك اعتبار عقلى باشد، چنان‌كه مى‌گويد:

لعلّ إعتبار النّوع لمجرّد التّصوير، و إلاّ فكلّ مفهوم يكون بتلك الحيثيّة يجب أن يكون إعتبارّيا نوعا كان أو غير نوع ٢.

محشّى بعد از ذكر اين مطلب، اضافه مى‌كند كه مقصود از اعتبارى بودن مفاهيم عامّه تنها يك نوع فرض عقلى نيست، بلكه يك نوع اعتبار نفس الامرى است كه پيوسته از يك واقعيت حكايت مى‌نمايد، و بين اعتبارات فرضى و اعتبارات نفس الامرى تفاوت بسيار است.

[١] مجموعۀ مصنفات شيخ اشراق. ج ١، ص ٢٦.

[٢] شرح مواقف. ج ١، ص ٣٨٦، حاشيۀ چلبى.