قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٣٣ - بيان قاعده

قاعدۀ امكان الأشرف

ملاّ صدرا (٩٧٩-١٠٥٠ ه‌ ق.) در اسفار اين قاعده را به‌طور مبسوط مورد بحث قرار داده و اكثر اقوال و عقايد مربوط به آن را نقد و بررسى كرده است.

وى اين قاعده را ميراثى از فيلسوف اول، ارسطو، مى‌داند چنان‌كه مى‌گويد:

فى قاعدة امكان الاشرف الموروثة من الفيلسوف الاوّل ممّا يتشعب عن اصل امتناع صدور الكثرة عن الواحد الحق ١.

و اين عبارت را نيز از كتاب السماء و العالم ارسطو نقل مى‌كند:

يجب ان يعتقد فى العلويّات ما هو اكرم.

سپس از ابو على سينا، شيخ اشراقى و محمد شهرزورى نام مى‌برد كه اين بزرگان در بيش‌تر آثار خود قاعدۀ امكان اشرف را جهت اثبات بسيارى از مسائل مهم فلسفى به كار برده‌اند.

بيان قاعده

قاعدۀ امكان اشرف عبارت است از اينكه در تمام مراحل وجود لازم است ممكن اشرف، بر ممكن اخس مقدم باشد. به عبارت ديگر هرگاه ممكن اخس موجود شود، ناچار بايد پيش از آن ممكن اشرفى موجود شده باشد. مثلا هنگامى كه نفس و عقل را در نظر بگيريم و با يكديگر مقايسه كنيم، مطمئن خواهيم شد كه عقل برتر از نفس است؛ در اين صورت اگر به صدور وجود نفس آگاه باشيم، به صدور وجود عقل پيش از آن نيز آگاه خواهيم بود.

ملاّ صدرا جهت اثبات عقل، كه آن را «مفارق قدسى» ناميده و به دوازده طريق

[١] اسفار، ج ٧، ص ٢٤٤.