صاحب مواقف در اينجا به يك نكتۀ مهم اشاره مى‌كند و آن عبارت است از تفاوت بين جنس و فصل با ماهيت نوعيه و مشخّصات آن. تفاوت اين است كه مشخّصات خارجى كه ماهيت نوعيه به‌وسيلۀ آنها در خارج تعين مى‌پذيرد، به‌واسطۀ اينكه همواره امورى جزئى هستند كه موجب پيدايش صورت‌هاى عقلى در ذهن نمى‌شوند، بلكه فقط موجب ارتسام صورت‌هايى در حواس ظاهرى مى‌باشند كه جز از طريق حواس پنج‌گانه يا واهمه قابل ادراك نمى‌باشند. در حالى كه فصول مميّزه كه منشأ پيدايش انواع است، چون همواره عبارتند از كليات، صورت‌هاى عقلى متفاوتى را در ذهن ايجاد مى‌نمايند.

به‌اين‌ترتيب فصول، همواره كليات عقلى متفاوت را در ذهن ايجاد مى‌كند و مشخصات يك سلسله هويّات شخصيّه را در حواس ترسيم مى‌نمايند ١. وى در پايان اين مبحث تمايز اشخاص را در خارج به هويّات خود اشخاص مى‌داند و براى مشخّصات در تمايز افراد نقشى قائل نمى‌شود؛ زيرا در وجود خارجى اشخاص، هيچ‌گونه امتياز و فاصله‌اى بين ماهيت و مشخّصات ديده نمى‌شود؛ و از اينجا به روشنى معلوم مى‌شود كه آنچه در خارج موجود است، فقط اشخاص‌اند؛ و اين عقل است كه مفاهيم كليه و طبايع ماهوى را گاهى از ذات اشخاص و گاهى از عوارض غريبه‌اى كه برحسب موارد مختلف و استعدادهاى متفاوت عارض اشخاص مى‌شوند، انتزاع مى‌كند. چنانكه مى‌گويد:

و الأشخاص تمايزها فى الوجود خارجى بهويّاتها لا بمشخّصاتها إذ لا تمايز فى هذا الوجود بين الماهيّة و المشخّص و من هنا ظهر أنّ لا وجود فى الخارج إلاّ للأشخاص؛ و أمّا الطّبايع و المفهومات الكليّة فينتزعها العقل من الأشخاص تارة من ذواتها و تارة من الأعراض المكتنفة بها بحسب إستعدادات مختلفة و إعتبارات شتّى ٢.

صدر المتألّهين

در كتاب‌هاى فلسفى صدر المتألّهين مسئلۀ تشخّص مانند ساير مسائل فلسفى به‌طور گسترده‌اى مورد بحث قرار گرفته و از سنگلاخ استدلال‌هاى كلامى خارج گشته است.

وى تشخّص را كه برحسب مقام ذات مانع از تصور اشتراك در شىء است، چيزى جز وجود شىء نمى‌داند و به‌اين‌ترتيب تشخّص از نظر وى مساوق با وجود است و هر وجودى به نفس ذات خويش متشخّص است. به‌طورى كه اگر از نحوۀ وجود شىء كه

[١] همان‌جا.

[٢] همان‌جا.