قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٢٠٨ - علم به وجود بارى تعارى از مصاديق قاعده نيست

لا يخفى عليك أنّ اليقين التّام إنّما يحصل إذا كانت الصّورة الذّهنية مطابقة للأفراد الخارجى، فالّذى له سبب لا بدّ و أن يكون لذاته ممكنا و إلاّ لا امتنع إستناده إلى السّبب. . . ١

فى أنّ العلم بذى السّبب يمتنع حصوله إلاّ من جهة العلم بسببه. . . يجب أن يعلم أنّ اليقين التّام بالشّىء إنّما يحصل بأن كانت الصّورة العقليّة مطابقة للوجود الخارجى بعينه، فالّذى له سبب فهو لا محالة ممكن الوجود لذاته و إلاّ إمتنع إستناده إلى السّبب. . . ٢.

چنان‌كه مشاهده مى‌شود به همان اندازه كه اين عبارت‌ها در صدر مبحث دو كتاب به يكديگر نزديك‌اند، بلكه گاهى عين يكديگرند، ساير عبارات تا پايان اين مبحث در دو كتاب به همين اندازه با يكديگر نزديك و احيانا عين يكديگرند. ولى آنچه قابل ملاحظه است، اين است كه صدر المتألّهين با بهره‌گيريى كه از كتاب مباحث المشرقيه در اين باب كرده است، چنان ماهرانه وارد اين بحث شده و آن را با اصول اساسى فلسفۀ خويش تطبيق كرده و نتايج فراوانى به دست آورده است، كه اسلوب بحث در اين دو كتاب به كلى متفاوت به نظر مى‌رسد. و اين تفاوت فاصلۀ بسيارى را بين اين دو متفكر نشان مى‌دهد.

صدر المتألّهين اين روش را نه‌تنها در اين باب به كار برده است، بلكه در بسيارى از ابواب فلسفه از همين سبك پيروى كرده است.

[١] المباحث الشرقيه. ج ١، ص ٣٦٢.

[٢] الاسفار الاربعة. ج ٣، ص ٣٩٦-٣٩٧.