قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ١٦٤ - ما ثبت قدمه امتنع عدمه

ما ثبت قدمه، إمتنع عدمه

مفاد اين قاعده با عبارات مختلف در كتب فلسفى آمده است. زيباترين و موجزترين تعبيرى كه مى‌توان براى اداى معنى اين قاعده به‌كار برد يك مصراع از يك بيت فارسى است كه مى‌گويد: «آنچه آغاز ندارد نپذيرد انجام» .

براى اثبات برخى مسائل فلسفى از اين قاعده استفاده شده و در كتب متعدد به آن استناد كرده‌اند. از جملۀ آن كتب، حاشيۀ ميرزا جان بر كتاب محاكمات است كه در نمط سوم مبحث نفوس ارضيه، محشّى مسئلۀ كون و فساد را مطرح كرده و آن را با حدوث و فنا مرادف دانسته، سپس مطابق نظر ابن سينا در نمط پنجم كتاب اشارات زمان را قديم و مقدار حركت فلك پنداشته و گفته است چيزى كه قديم است، فنا نمى‌پذيرد. عبارت حاشيه چنين است:

فى النّمط الخامس، أثبت كون الزّمان مقدار حركة الفلك و الزّمان قديم، فلا بدّ أن يكون حركته قديمة فلزم قدمه أيضا، و لما ثبت قدمه إمتنع عدمه ١.

اين قاعده در كتب ديگر مانند نوشته‌هاى يعقوب بن اسحاق كندى از قبيل كتاب الكندى إلى المعتصم باللّه فى الفلسفة الأولى (چاپ قاهره ص ٩١ و سلسله كتابهاى فلاسفۀ العرب (شماره ٨ الكندى، ص ٢٥ و ٦٤ و برخى از كتابهاى فارابى مانند رسالۀ حدود الاشياء و رسومها (ص ٦٤ و كتابهاى صدر المتألّهين به‌ويژه كتاب اسفار اربعه ٢در موارد متعدّد و كتاب شوارق الالهام عبد الرّزاق لاهيجانى ٣مطرح شده و براى اثبات برخى مسائل به آن استناد شده است.

براهينى كه ممكن است براى اثبات اين قاعده اقامه شود همان براهينى است كه براى

[١] حاشيۀ ميرزا جان بر محاكمات، ص ٢١٣.

[٢] الاسفار الاربعه، ج ٨، ص ٣٨٨، و ج ٣، ص ١٥٤.

[٣] شوارق الالهام، ص ١٤٤.