جزيره را بايد پيمود و از بسيار قبايل عرب چون بنى كنده و بنى حارث و بنى بجيله بايد گذشت و حديث شريف بتوضيح آيۀ: وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ ،بسط اسلام را در همه عربستان پيشگوئى ميكند.

دوران تشريع از مدينه آغاز شد.در مكه حكم صريح جز منع شرك و تحريم ربا نيامد و آن نماز كه مسلمانان به فرادى يا جماعت همى خواندند،برغبت بود نه وجوب و با نماز مدينه تفاوت‌ها داشت.

از جمله ركوع نداشت و از قيام به سجود مى‌شدند و به تشهّد ختم ميكردند [١].

در مكه فراغ بيشتر بود اما از بيم خطر،مجال گفت و شنود كمتر بود و بيشتر فعاليت پيمبر در اين دوران،تلقّى و القاى آيات قرآن بود كه قسمت اعظم سوره‌ها در مكه نازل شد.گر چه در شمار سوره‌هاى مكى و مدنى خلاف هست،اما به گفتار درست از يك صد و چهارده سورۀ قرآن،هشتاد و شش سوره در مكه آمده [٢]البته بيشتر سوره‌هاى مكى كوتاه است و گاه از سه يا چهار آيه بيشتر نيست،اما اگر شمار آيات را مقياس كنيم از شش هزار و بيشتر آيۀ قرآن به تقريب هزار و ششصد و چند آيه يعنى كمى بيشتر از ربع،مدنى و ما بقى مكى است.اما در غالب سوره‌هاى مكى آيه‌ها كوتاه است و اگر شمار كلمات را مقياس كنيم به تقريب،كمى بيش از يك ثلث قرآن در مدينه و دو ثلث كمتر در مكه آمده.

ولى گفتار مضبوط پيمبر كه عنوان حديث بدان داده‌اند بيشتر از ايّام مدينه يادگار است كه در مكه پيروان،كم و ضعيف بودند و انجمن عام چون مسجد براى بحث و گفتگو و توضيح احكام و تفسير

[١] ابن ابى الحديد.

[٢] الاتقان،البرهان،مقدمتان في علوم القرآن.